W tej książce: pole, pitagoras, styczna, trygonometria, podobienstwo, dowod, zadanie-praktyczne, trojkat, okrag, obwod. 125 zadań z rozwiązaniami krok po kroku.
Część podstawowa
Zadanie 1.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
W trójkącie ABC kąt A ma miarę 48∘, a kąt B ma miarę 71∘.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Kąt C tego trójkąta ma miarę
A.61∘
B.109∘
C.119∘
D.132∘
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Suma miar kątów w każdym trójkącie jest równa 180∘.
Dodajemy dane kąty:
48∘+71∘=119∘
Kąt C to to, czego brakuje do 180∘:
180∘−119∘=61∘
Kąt C ma miarę 61∘.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zatrzymanie się na sumie dwóch kątów: 119∘ — wariant C.
Odjęcie od 180∘ tylko jednego z kątów: 109∘ (odjęty 71∘) albo 132∘ (odjęty 48∘) — warianty B i D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie trzeciego kąta trójkąta z dwóch danych
Zadanie 2.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Trójkąt ABC jest równoramienny, a jego ramionami są odcinki AC i BC. Kąt ACB ma miarę 40∘.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Kąt CAB ma miarę
A.40∘
B.70∘
C.100∘
D.140∘
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Ramionami są AC i BC, więc podstawą jest AB. Kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego są równe: ∠CAB=∠CBA.
Suma kątów trójkąta to 180∘, więc oba kąty przy podstawie razem mają
180∘−40∘=140∘
Każdy z nich ma połowę tego:
140∘:2=70∘
Kąt CAB ma miarę 70∘.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zapomniane dzielenie przez 2: 140∘ — wariant D.
Uznanie, że kąt 40∘ jest kątem przy podstawie, i obliczenie trzeciego kąta jako 180∘−2⋅40∘=100∘ — wariant C.
Przepisanie danego kąta — wariant A.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kąta przy podstawie trójkąta równoramiennego z kąta przy wierzchołku
Zadanie 3.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Bok AB trójkąta ABC przedłużono poza wierzchołek B do punktu D. Kąt CBD ma miarę 118∘, a kąt BAC ma miarę 67∘.
Oblicz miarę kąta ACB.
Odpowiedź
Odpowiedź:51∘
Rozwiązanie
Punkty A, B, D leżą na jednej prostej, więc kąty ABC i CBD dają razem kąt półpełny:
∠ABC=180∘−118∘=62∘
Suma kątów trójkąta ABC wynosi 180∘:
∠ACB=180∘−67∘−62∘=51∘
Kąt ACB ma miarę 51∘.
Inny sposób
Kąt zewnętrzny trójkąta (tu kąt CBD) jest równy sumie dwóch kątów wewnętrznych, które nie leżą przy nim: ∠CBD=∠BAC+∠ACB.
Stąd
∠ACB=118∘−67∘=51∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie poprawnej miary kąta ACB: 51∘. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Traktowanie kąta CBD jako kąta wewnętrznego trójkąta: 180∘−118∘−67∘=−5∘ — wynik ujemny powinien ostrzec, że CBD leży poza trójkątem.
Błąd rachunkowy przy odejmowaniu od 180∘.
Sprawdzana umiejętność: wykorzystanie kąta zewnętrznego trójkąta do obliczenia kąta wewnętrznego
Zadanie 4.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
W trójkącie ABC kąt A ma miarę 80∘, a kąt B ma miarę 40∘. Dwusieczna kąta C przecina bok AB w punkcie D.
Oblicz miarę kąta ADC.
Odpowiedź
Odpowiedź:70∘
Rozwiązanie
Najpierw znajdujemy kąt C z sumy kątów trójkąta ABC:
∠C=180∘−80∘−40∘=60∘
Dwusieczna dzieli ten kąt na dwa równe kąty:
∠ACD=60∘:2=30∘
Teraz trójkąt ADC ma kąty: ∠A=80∘, ∠ACD=30∘ i szukany ∠ADC:
∠ADC=180∘−80∘−30∘=70∘
Kąt ADC ma miarę 70∘.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie kąta C (60∘) i kąta ACD (30∘). 1 p. — obliczenie miary kąta ADC: 70∘. 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Użycie całego kąta C zamiast jego połowy: 180∘−80∘−60∘=40∘.
Pomylenie kąta ADC z kątem BDC (który ma 110∘).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kąta w trójkącie z użyciem dwusiecznej
Zadanie 5.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Trójkąt ABC jest prostokątny, a kąt prosty ma wierzchołek C. Przyprostokątne mają długości ∣BC∣=6 i ∣AC∣=8. Kąt BAC oznaczamy przez α.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Sinus kąta α jest równy
A.53
B.43
C.54
D.45
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Sinus kąta ostrego to stosunek przyprostokątnej leżącej naprzeciw tego kąta do przeciwprostokątnej. Naprzeciw kąta A leży bok BC, więc potrzebujemy jeszcze przeciwprostokątnej AB.
Z twierdzenia Pitagorasa:
∣AB∣2=62+82=36+64=100
∣AB∣=10
Zatem
sinα=∣AB∣∣BC∣=106=53
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podzielenie jednej przyprostokątnej przez drugą (to jest tangens): 86=43 — wariant B.
Wzięcie przyprostokątnej leżącej przy kącie zamiast naprzeciw niego (to jest cosinus): 108=54 — wariant C.
Odwrócenie ilorazu: 810=45 — wariant D. Sinus kąta ostrego jest zawsze mniejszy od 1.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie sinusa kąta ostrego w trójkącie prostokątnym z długości przyprostokątnych
Zadanie 6.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Trójkąt ABC jest prostokątny, a kąt prosty ma wierzchołek C. Wiadomo, że tgA=0,75 oraz ∣AC∣=12.
Oblicz długość przyprostokątnej BC.
Odpowiedź
Odpowiedź:∣BC∣=9
Rozwiązanie
Tangens kąta ostrego to stosunek przyprostokątnej leżącej naprzeciw kąta do przyprostokątnej leżącej przy nim. Dla kąta A jest to bok BC do boku AC:
tgA=∣AC∣∣BC∣
Wstawiamy dane:
0,75=12∣BC∣
∣BC∣=0,75⋅12=9
Przyprostokątna BC ma długość 9.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości ∣BC∣=9. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości przyprostokątnej z wartości tangensa kąta ostrego
Zadanie 7.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
W trójkącie prostokątnym kąt ostry α spełnia warunek cosα=135. Przeciwprostokątna tego trójkąta ma długość 26 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Przyprostokątna leżąca przy kącie α ma długość
A.5 cm
B.10 cm
C.13 cm
D.24 cm
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Cosinus kąta ostrego to stosunek przyprostokątnej leżącej przy tym kącie do przeciwprostokątnej. Oznaczmy szukaną przyprostokątną przez x:
cosα=26x=135
Mnożymy obie strony przez 26:
x=135⋅26=5⋅2=10
Przyprostokątna leżąca przy kącie α ma 10 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie, że licznik ułamka 135 jest długością boku: 5 cm — wariant A. Ułamek to stosunek, a nie długość.
Połowa przeciwprostokątnej: 13 cm — wariant C.
Obliczenie drugiej przyprostokątnej (leżącej naprzeciw kąta α): 262−102=24 cm — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości przyprostokątnej z wartości cosinusa kąta ostrego i długości przeciwprostokątnej
Zadanie 8.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Prosta rampa o długości 5 m jest nachylona do poziomu pod kątem 30∘. Jej górny koniec leży na wysokości h nad poziomem, na którym leży dolny koniec.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Wysokość h jest równa
A.2,5 m
B.253 m
C.53 m
D.10 m
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Rampa jest przeciwprostokątną trójkąta prostokątnego, a szukana wysokość h leży naprzeciw kąta 30∘. Łączy je sinus:
sin30∘=5h
Wiemy, że sin30∘=21, więc
h=5⋅21=2,5
Wysokość wynosi 2,5 m.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie cosinusa zamiast sinusa: 5⋅cos30∘=253 — wariant B.
Użycie ilorazu 5:tg30∘=53 — wariant C.
Dzielenie przez sinus zamiast mnożenia: 5:21=10 — wariant D. Wysokość nie może być większa od rampy.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości z kąta nachylenia i długości, sinus kąta 30 stopni
Zadanie 9.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Trójkąt ABC jest równoramienny, jego podstawa AB ma długość 12, a każde z ramion AC i BC ma długość 10.
Oblicz sinus kąta CAB.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:sin∠CAB=54
Rozwiązanie
Kąt CAB nie jest kątem trójkąta prostokątnego, więc najpierw tworzymy taki trójkąt. Prowadzimy wysokość CD na podstawę AB. W trójkącie równoramiennym wysokość dzieli podstawę na połowy, więc
∣AD∣=12:2=6
Trójkąt ADC jest prostokątny, z przeciwprostokątną AC=10. Z twierdzenia Pitagorasa:
∣CD∣2=102−62=100−36=64
∣CD∣=8
Sinus kąta CAB to stosunek przyprostokątnej leżącej naprzeciw kąta (czyli CD) do przeciwprostokątnej AC:
sin∠CAB=∣AC∣∣CD∣=108=54
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprowadzenie wysokości i zauważenie, że spodek dzieli podstawę na części po 6. 1 p. — obliczenie wysokości ∣CD∣=8. 1 p. — obliczenie sin∠CAB=54. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Użycie całej podstawy zamiast połowy: ∣CD∣2=100−144<0 — brak wyniku powinien zwrócić uwagę na błąd.
Obliczenie cosinusa: 106=53 zamiast sinusa.
Podzielenie wysokości przez podstawę: 128.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie sinusa kąta przy podstawie trójkąta równoramiennego z długości boków
Zadanie 10.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Działka ma kształt trójkąta. Jeden z jej boków ma długość 14 m, a wysokość opuszczona na ten bok ma długość 9 m.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole tej działki jest równe
A.23 m²
B.31,5 m²
C.63 m²
D.126 m²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Pole trójkąta to połowa iloczynu podstawy i wysokości na nią opuszczonej:
P=21⋅14⋅9
P=7⋅9=63
Pole działki wynosi 63 m².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zapomniane 21: 14⋅9=126 — wariant D.
Dodanie zamiast mnożenia: 14+9=23 — wariant A.
Podzielenie przez 4 zamiast przez 2: 31,5 — wariant B.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trójkąta z podstawy i wysokości
Zadanie 11.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Równoległobok ma boki długości 10 i 7. Wysokość opuszczona na bok o długości 10 jest równa 6.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole tego równoległoboku jest równe
A.30
B.42
C.60
D.70
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Pole równoległoboku to iloczyn boku i wysokości opuszczonej na ten właśnie bok. Wysokość 6 jest opuszczona na bok 10, więc:
P=10⋅6=60
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pomnożenie obu boków: 10⋅7=70 — wariant D. Pole równoległoboku nie jest iloczynem sąsiednich boków (tak jest tylko w prostokącie).
Użycie wysokości z niewłaściwym bokiem: 7⋅6=42 — wariant B.
Połowa iloczynu, jak w trójkącie: 30 — wariant A.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola równoległoboku z boku i wysokości opuszczonej na ten bok
Zadanie 12.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Przekątne rombu mają długości 10 i 24.
Oblicz obwód tego rombu.
Odpowiedź
Odpowiedź:52
Rozwiązanie
Przekątne rombu przecinają się pod kątem prostym i dzielą się na połowy. Powstaje trójkąt prostokątny, którego przyprostokątne mają długości 10:2=5 i 24:2=12, a przeciwprostokątną jest bok rombu a.
Z twierdzenia Pitagorasa:
a2=52+122=25+144=169
a=13
Romb ma cztery równe boki:
obwoˊd=4⋅13=52
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości boku rombu: a=13. 1 p. — obliczenie obwodu: 52. 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Użycie całych przekątnych jako przyprostokątnych: 102+242=26.
Policzenie pola rombu 210⋅24=120 zamiast obwodu.
Zapomniane pomnożenie boku przez 4.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie obwodu rombu z długości jego przekątnych
Zadanie 13.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Trapez równoramienny ma podstawy długości 20 i 8 oraz ramiona długości 10.
Oblicz pole tego trapezu.
Odpowiedź
Odpowiedź:112
Rozwiązanie
Wysokość trapezu znajdziemy z trójkąta prostokątnego. Prowadzimy dwie wysokości z końców krótszej podstawy. Odcinają one z dłuższej podstawy dwa równe kawałki, a środek ma długość 8. Zatem każdy z kawałków ma
(20−8):2=6
Ramię 10 jest przeciwprostokątną trójkąta o przyprostokątnych 6 i h:
h2=102−62=100−36=64
h=8
Pole trapezu to iloczyn połowy sumy podstaw i wysokości:
P=220+8⋅8=14⋅8=112
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości trapezu: h=8. 1 p. — obliczenie pola: 112. 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Użycie całej różnicy podstaw 12 zamiast połowy 6 jako przyprostokątnej.
Przyjęcie ramienia 10 za wysokość: 220+8⋅10=140.
Zapomniane dzielenie sumy podstaw przez 2: 28⋅8=224.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trapezu równoramiennego z długości podstaw i ramienia
Zadanie 14.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Prostokątna kartka ma przekątną długości 13 cm, a jeden z jej boków ma 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Obwód tej kartki jest równy
A.17 cm
B.34 cm
C.36 cm
D.60 cm
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne, w których przekątna jest przeciwprostokątną. Drugi bok oznaczmy przez b:
b2+52=132
b2=169−25=144
b=12
Obwód prostokąta:
2⋅(5+12)=34
Obwód wynosi 34 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zatrzymanie się na sumie boków: 5+12=17 — wariant A.
Obliczenie obwodu z użyciem przekątnej jako boku: 2⋅(13+5)=36 — wariant C.
Policzenie pola zamiast obwodu: 5⋅12=60 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie obwodu prostokąta z przekątnej i jednego boku
Zadanie 15.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 9 i 12.
Oblicz długość wysokości tego trójkąta opuszczonej na przeciwprostokątną.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:7,2
Rozwiązanie
Najpierw obliczamy przeciwprostokątną c z twierdzenia Pitagorasa:
c2=92+122=81+144=225
c=15
Pole trójkąta prostokątnego policzymy na dwa sposoby. Raz jako połowę iloczynu przyprostokątnych:
P=21⋅9⋅12=54
Drugi raz jako połowę iloczynu przeciwprostokątnej i szukanej wysokości h opuszczonej na nią:
P=21⋅15⋅h
Porównujemy:
215h=54
h=15108=7,2
Wysokość ma długość 7,2.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie przeciwprostokątnej: 15. 1 p. — zapisanie pola trójkąta na dwa sposoby, np. 21⋅9⋅12=21⋅15⋅h. 1 p. — obliczenie wysokości: h=7,2. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Przyjęcie, że wysokość opuszczona na przeciwprostokątną to jedna z przyprostokątnych.
Zapomniane 21 po jednej stronie równania: 15h=54 daje h=3,6, a pominięte po drugiej — h=14,4. Oba wyniki są błędne.
Błąd w obliczeniu 15108 — warto zapisać jako 536=7,2.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości opuszczonej na przeciwprostokątną z pola trójkąta
Zadanie 16.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Trójkąt o bokach długości 4, 6 i 8 jest podobny do trójkąta, którego najkrótszy bok ma długość 10.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Najdłuższy bok drugiego trójkąta ma długość
A.14
B.18
C.20
D.80
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
W trójkątach podobnych odpowiadające sobie boki mają ten sam stosunek, czyli skalę podobieństwa. Najkrótszy bok powiększył się z 4 do 10:
k=410=2,5
Najdłuższy bok pierwszego trójkąta ma 8, więc w drugim:
8⋅2,5=20
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Dodawanie zamiast mnożenia — „bok urósł o 6, więc najdłuższy też o 6": 8+6=14 — wariant A.
Dodanie do 10 długości najdłuższego boku: 18 — wariant B.
Pomnożenie 10⋅8=80 — wariant D. Skala to iloraz, a nie iloczyn długości.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie długości boku figury podobnej z proporcji odpowiadających boków
Zadanie 17.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Trójkąt T2 jest podobny do trójkąta T1 w skali 3, czyli każdy bok trójkąta T2 jest trzy razy dłuższy od odpowiadającego mu boku trójkąta T1. Pole trójkąta T1 jest równe 12 cm².
Oblicz pole trójkąta T2.
Odpowiedź
Odpowiedź:108 cm²
Rozwiązanie
Gdy wymiary liniowe figury zwiększamy k razy, jej pole rośnie k2 razy. Tutaj k=3, więc pole rośnie 32=9 razy:
P2=9⋅12=108
Pole trójkąta T2 jest równe 108 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola trójkąta T2: 108 cm². 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Pomnożenie pola przez skalę, a nie przez jej kwadrat: 3⋅12=36 cm².
Podniesienie do kwadratu pola zamiast skali: 122=144.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie pola figury podobnej ze skali podobieństwa
Zadanie 18.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
W słoneczny dzień pionowy patyk o długości 1,5 m rzuca cień długości 2 m. W tej samej chwili cień pobliskiego drzewa, które stoi pionowo na poziomym terenie, ma długość 12 m.
Oblicz wysokość drzewa.
Odpowiedź
Odpowiedź:9 m
Rozwiązanie
Promienie słońca padają pod tym samym kątem, więc trójkąt utworzony przez patyk i jego cień oraz trójkąt utworzony przez drzewo i jego cień są podobne. Stosunek wysokości do długości cienia jest w obu trójkątach taki sam. Niech h oznacza wysokość drzewa:
12h=21,5
h=12⋅21,5=12⋅0,75=9
Drzewo ma 9 m wysokości.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości drzewa: 9 m. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Odwrócenie proporcji: h=12⋅1,52=16 m.
Dodawanie: cień wydłużył się o 10 m, więc drzewo ma 1,5+10=11,5 m.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości obiektu z podobieństwa trójkątów, cień
Zadanie 19.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Punkty A, B i C leżą na okręgu o środku O. Kąt środkowy AOB ma miarę 100∘, a punkt C leży na dłuższym łuku AB.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Kąt wpisany ACB ma miarę
A.25∘
B.50∘
C.100∘
D.200∘
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Kąt wpisany i kąt środkowy opierają się na tym samym łuku AB. Kąt wpisany ma miarę dwa razy mniejszą niż kąt środkowy oparty na tym samym łuku:
∠ACB=21⋅100∘=50∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie, że oba kąty są równe: 100∘ — wariant C.
Pomylenie zależności: kąt wpisany jako dwukrotność środkowego: 200∘ — wariant D.
Podzielenie jeszcze raz przez 2: 25∘ — wariant A.
Sprawdzana umiejętność: wykorzystanie związku między kątem środkowym i wpisanym opartymi na tym samym łuku
Zadanie 20.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Okrąg ma środek O i promień 5. Punkt P leży poza okręgiem, w odległości 13 od punktu O. Prosta przechodząca przez P jest styczna do okręgu w punkcie A.
Oblicz długość odcinka PA.
Odpowiedź
Odpowiedź:12
Rozwiązanie
Styczna do okręgu jest prostopadła do promienia poprowadzonego do punktu styczności. Zatem trójkąt OAP jest prostokątny z kątem prostym przy wierzchołku A, a jego przeciwprostokątną jest OP=13. Promień OA=5 to przyprostokątna.
Z twierdzenia Pitagorasa:
∣PA∣2=132−52=169−25=144
∣PA∣=12
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości odcinka PA=12. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Przyjęcie, że prosty jest kąt przy punkcie O albo P, i obliczenie 132+52.
Odjęcie długości zamiast kwadratów: 13−5=8.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości odcinka stycznej z twierdzenia Pitagorasa
Zadanie 21.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Odcinek AB jest średnicą okręgu, a punkt C leży na tym okręgu i jest różny od A i B.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Kąt ACB ma miarę
A.45∘
B.60∘
C.90∘
D.180∘
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Średnica AB jest cięciwą przechodzącą przez środek okręgu, więc kąt środkowy oparty na łuku AB jest półpełny i ma 180∘.
Kąt wpisany ACB opiera się na tym samym łuku, więc ma połowę tej miary:
∠ACB=180∘:2=90∘
Kąt wpisany oparty na średnicy jest zawsze prosty.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie miary kąta środkowego opartego na średnicy: 180∘ — wariant D.
Zgadywanie „typowych" miar kątów (45∘, 60∘) bez powołania się na własność kąta wpisanego.
Sprawdzana umiejętność: wykorzystanie własności kąta wpisanego opartego na średnicy
Zadanie 22.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Punkty A, B i C leżą na okręgu o środku O. Kąt wpisany ACB ma miarę 35∘ i jest oparty na krótszym łuku AB.
Oblicz miarę kąta środkowego AOB.
Odpowiedź
Odpowiedź:70∘
Rozwiązanie
Kąt środkowy i kąt wpisany opierają się na tym samym łuku AB. Kąt środkowy jest dwa razy większy od kąta wpisanego:
∠AOB=2⋅35∘=70∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie miary kąta AOB: 70∘. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Pomylenie kierunku zależności i podzielenie przez 2: 17,5∘.
Uznanie, że kąty są równe: 35∘.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kąta środkowego na podstawie kąta wpisanego opartego na tym samym łuku
Zadanie 23.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg. Kąt A ma miarę 82∘, a kąt B ma miarę 105∘.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Kąt D ma miarę
A.75∘
B.82∘
C.98∘
D.105∘
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
W czworokącie wpisanym w okrąg suma przeciwległych kątów jest równa 180∘. Kątem przeciwległym do D jest kąt B (wierzchołki idą po kolei A,B,C,D, więc B leży naprzeciw D):
∠D=180∘−∠B=180∘−105∘=75∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie kąta A zamiast przeciwległego B: 180∘−82∘=98∘ — wariant C. To jest kąt C.
Przepisanie kąta, który leży obok, zamiast przeciwległego: 82∘ lub 105∘ — warianty B i D.
Sprawdzana umiejętność: wykorzystanie własności czworokąta wpisanego w okrąg
Zadanie 24.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Trójkąt ABC jest wpisany w okrąg o środku O. Kąt BAC ma miarę 50∘, a kąt ABC ma miarę 70∘. Środek O leży wewnątrz trójkąta.
Oblicz miarę kąta OAB.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:30∘
Rozwiązanie
Najpierw znajdujemy trzeci kąt trójkąta ABC:
∠ACB=180∘−50∘−70∘=60∘
Kąt wpisany ACB i kąt środkowy AOB opierają się na tym samym łuku AB, więc
∠AOB=2⋅60∘=120∘
Odcinki OA i OB są promieniami, więc trójkąt AOB jest równoramienny, a kąty przy podstawie AB są równe:
∠OAB=2180∘−120∘=30∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie kąta ACB=60∘. 1 p. — obliczenie kąta środkowego AOB=120∘. 1 p. — zauważenie, że trójkąt AOB jest równoramienny, i obliczenie ∠OAB=30∘. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Użycie kąta ACB jako kąta środkowego: 2180∘−60∘=60∘.
Pominięcie, że trójkąt AOB jest równoramienny (bo OA=OB=r), i przyjęcie ∠OAB=120∘ albo 60∘.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kątów z trójkąta wpisanego w okrąg z użyciem kąta środkowego
Zadanie 25.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Z punktu P leżącego poza okręgiem o środku O poprowadzono dwie styczne do tego okręgu. Dotykają go w punktach A i B. Kąt APB ma miarę 50∘.
Oblicz miarę kąta OAB.
Odpowiedź
Odpowiedź:25∘
Rozwiązanie
Styczna jest prostopadła do promienia poprowadzonego do punktu styczności, więc ∠OAP=∠OBP=90∘.
W czworokącie OAPB suma kątów wynosi 360∘:
∠AOB=360∘−90∘−90∘−50∘=130∘
Trójkąt AOB jest równoramienny (OA=OB jako promienie), więc
∠OAB=2180∘−130∘=25∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie kąta AOB=130∘. 1 p. — obliczenie kąta OAB=25∘. 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Zapomniane, że kąty OAP i OBP są proste: suma kątów czworokąta daje wtedy zły kąt AOB.
Przyjęcie, że ∠OAB=∠AOB:2=65∘.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kąta z własności stycznych poprowadzonych z jednego punktu
Zadanie 26.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Punkt P leży poza okręgiem o środku O w odległości 10 od tego środka. Styczna do okręgu poprowadzona z punktu P dotyka go w punkcie A, a odcinek PA ma długość 8.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Promień okręgu jest równy
A.2
B.6
C.9
D.18
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Promień OA jest prostopadły do stycznej PA, więc trójkąt OAP jest prostokątny. Jego przeciwprostokątną jest OP=10, a przyprostokątnymi PA=8 i OA=r:
r2+82=102
r2=100−64=36
r=6
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Odjęcie długości zamiast kwadratów: 10−8=2 — wariant A.
Uśrednienie danych: 210+8=9 — wariant C.
Dodanie długości: 10+8=18 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie promienia okręgu z długości odcinka stycznej i odległości punktu od środka
Zadanie 27.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Blat okrągłego stolika ma promień 5 dm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole blatu jest równe
A.10π dm²
B.25π dm²
C.50π dm²
D.100π dm²
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Pole koła o promieniu r wynosi πr2:
P=π⋅52=25π
Pole blatu to 25π dm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie wzoru na obwód 2πr: 10π — wariant A.
Pomnożenie przez 2 zamiast podniesienia do kwadratu: 2π⋅52=50π — wariant C.
Podniesienie do kwadratu średnicy: π⋅102=100π — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola koła z promienia
Zadanie 28.(0–2 pkt)Poziom trudności: łatwe
Obwód koła jest równy 20π cm.
Oblicz pole tego koła. Zapisz wynik w postaci wielokrotności liczby π.
Odpowiedź
Odpowiedź:100π cm²
Rozwiązanie
Najpierw wyznaczamy promień z obwodu 2πr:
2πr=20π
r=10
Teraz pole:
P=πr2=π⋅102=100π
Pole koła wynosi 100π cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie promienia r=10 cm. 1 p. — obliczenie pola: 100π cm². 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Przyjęcie 20 cm jako promienia i obliczenie 400π.
Wyznaczenie promienia jako 20:π albo zapomnienie o czynniku 2 we wzorze na obwód (r=20).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola koła na podstawie jego obwodu
Zadanie 29.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Z okrągłej pizzy o promieniu 12 cm wycięto kawałek w kształcie wycinka koła o kącie środkowym 60∘.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole tego kawałka jest równe
A.24π cm²
B.48π cm²
C.72π cm²
D.144π cm²
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Kąt 60∘ to jedna szósta kąta pełnego (360∘:60∘=6), więc wycinek to jedna szósta koła.
Pole całego koła:
π⋅122=144π
Pole wycinka:
61⋅144π=24π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie, że 60∘ to jedna trzecia koła: 48π — wariant B.
Przyjęcie połowy koła: 72π — wariant C.
Podanie pola całego koła: 144π — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola wycinka koła
Zadanie 30.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Okrąg ma promień 9. Łuk tego okręgu odpowiada kątowi środkowemu 120∘.
Oblicz długość tego łuku. Zapisz wynik w postaci wielokrotności liczby π.
Odpowiedź
Odpowiedź:6π
Rozwiązanie
Kąt 120∘ to jedna trzecia kąta pełnego, więc łuk to jedna trzecia obwodu okręgu.
Obwód okręgu:
2π⋅9=18π
Długość łuku:
31⋅18π=6π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości łuku: 6π. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Obliczenie pola wycinka zamiast długości łuku: 31⋅π⋅81=27π.
Zapomniane 2 we wzorze na obwód: 31⋅9π=3π.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości łuku okręgu
Zadanie 31.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Koło rowerowe ma średnicę 0,7 m. Przyjmij, że π≈3,14.
Rower przejechał drogę 21,98 m. Oblicz, ile pełnych obrotów wykonało w tym czasie koło.
Odpowiedź
Odpowiedź:10 obrotów
Rozwiązanie
Przy jednym obrocie koło pokonuje drogę równą swojemu obwodowi:
O=πd≈3,14⋅0,7=2,198 m
Liczbę obrotów dostajemy, dzieląc drogę przez obwód:
21,98:2,198=10
Koło wykonało 10 obrotów.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie liczby obrotów: 10. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Użycie wzoru na pole koła zamiast obwodu.
Użycie 2πd, czyli podwojenie średnicy: wynik 5 obrotów.
Mnożenie drogi przez obwód zamiast dzielenia.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie liczby obrotów koła z obwodu i przebytej drogi
Zadanie 32.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 6 i 8. Na tym trójkącie opisano okrąg.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Promień tego okręgu jest równy
A.5
B.7
C.10
D.14
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Środek okręgu opisanego na trójkącie prostokątnym leży w środku przeciwprostokątnej, bo przeciwprostokątna jest średnicą tego okręgu (kąt prosty jest kątem wpisanym opartym na średnicy).
Przeciwprostokątna:
c=62+82=100=10
Promień to połowa średnicy:
R=10:2=5
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie całej przeciwprostokątnej, czyli średnicy: 10 — wariant C.
Połowa sumy przyprostokątnych: 26+8=7 — wariant B.
Suma przyprostokątnych: 14 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie promienia okręgu opisanego na trójkącie prostokątnym
Zadanie 33.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Bok trójkąta równobocznego ma długość 63. Na tym trójkącie opisano okrąg.
Oblicz promień tego okręgu.
Odpowiedź
Odpowiedź:6
Rozwiązanie
Środek okręgu opisanego na trójkącie równobocznym leży w punkcie przecięcia wysokości i dzieli każdą wysokość w stosunku 2:1, więc promień to 32 wysokości.
Wysokość trójkąta równobocznego o boku a:
h=2a3=263⋅3=26⋅3=9
Promień:
R=32⋅9=6
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie promienia R=6. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Przyjęcie promienia jako 31 wysokości (to promień okręgu wpisanego): 3.
Przyjęcie, że promień to cała wysokość: 9.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie promienia okręgu opisanego na trójkącie równobocznym
Zadanie 34.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Bok kwadratu ma długość 6. Na tym kwadracie opisano okrąg.
Oblicz pole koła ograniczonego tym okręgiem. Zapisz wynik w postaci wielokrotności liczby π.
Odpowiedź
Odpowiedź:18π
Rozwiązanie
Środek okręgu opisanego na kwadracie leży w punkcie przecięcia przekątnych, a przekątna kwadratu jest średnicą okręgu.
Przekątna kwadratu o boku 6:
d=62
Promień to połowa przekątnej:
R=32
Pole koła:
P=πR2=π⋅(32)2=π⋅9⋅2=18π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie promienia okręgu: R=32. 1 p. — obliczenie pola koła: 18π. 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Przyjęcie boku kwadratu jako średnicy (to byłby okrąg wpisany): R=3, P=9π.
Przyjęcie całej przekątnej jako promienia: P=72π.
Błąd przy podnoszeniu do kwadratu: (32)2=3⋅2=6.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola koła opisanego na kwadracie
Zadanie 35.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
W trójkąt prostokątny o bokach długości 6, 8 i 10 wpisano okrąg.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Promień tego okręgu jest równy
A.2
B.2,4
C.3
D.5
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Promień okręgu wpisanego w trójkąt wyznaczamy ze wzoru P=r⋅p, gdzie P to pole trójkąta, a p to połowa jego obwodu.
Pole trójkąta prostokątnego:
P=21⋅6⋅8=24
Połowa obwodu:
p=26+8+10=12
Stąd
r=pP=1224=2
Inny sposób
W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych a, b i przeciwprostokątnej c promień okręgu wpisanego wynosi r=2a+b−c:
r=26+8−10=2
Wynika to z tego, że odcinki stycznych poprowadzonych z wierzchołka kąta prostego mają długość r (powstaje kwadrat o boku r).
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podzielenie pola przez długość przeciwprostokątnej zamiast przez połowę obwodu: 1024=2,4 — wariant B.
Połowa krótszej przyprostokątnej: 3 — wariant C.
Promień okręgu opisanego: 5 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie promienia okręgu wpisanego w trójkąt prostokątny
Zadanie 36.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
W trójkąt równoboczny o boku 12 wpisano okrąg.
Oblicz promień tego okręgu. Zapisz wynik w postaci k3.
Odpowiedź
Odpowiedź:23
Rozwiązanie
Środek okręgu wpisanego w trójkąt równoboczny leży w punkcie przecięcia wysokości i dzieli każdą wysokość w stosunku 2:1, licząc od wierzchołka. Promień okręgu wpisanego to więc 31 wysokości.
Wysokość trójkąta:
h=2123=63
Promień:
r=31⋅63=23
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie promienia r=23. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Użycie 32 wysokości (to promień okręgu opisanego): 43.
Przyjęcie połowy boku jako promienia: 6.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie promienia okręgu wpisanego w trójkąt równoboczny
Zadanie 37.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Trójkąt równoramienny ma podstawę długości 12 i ramiona długości 10. W ten trójkąt wpisano okrąg.
Oblicz promień tego okręgu.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:3
Rozwiązanie
Najpierw obliczymy pole trójkąta. Wysokość opuszczona na podstawę dzieli ją na połowy po 6. Z twierdzenia Pitagorasa:
h2=102−62=100−36=64
h=8
Pole trójkąta:
P=21⋅12⋅8=48
Połowa obwodu:
p=212+10+10=16
Promień okręgu wpisanego z równania P=r⋅p:
r=1648=3
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości trójkąta: h=8. 1 p. — obliczenie pola i połowy obwodu: P=48, p=16. 1 p. — obliczenie promienia: r=3. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Użycie obwodu zamiast jego połowy: 3248=1,5.
Zapomniane 21 w polu: 1696=6.
Użycie całej podstawy zamiast połowy w trójkącie prostokątnym przy liczeniu wysokości.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie promienia okręgu wpisanego w trójkąt równoramienny z pola i obwodu
Zadanie 38.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Romb ma kąt ostry o mierze 50∘.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Kąt rozwarty tego rombu ma miarę
A.40∘
B.100∘
C.130∘
D.310∘
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Romb jest równoległobokiem, więc kąty leżące przy tym samym boku dają razem 180∘:
180∘−50∘=130∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie sumy 90∘ (kąty dopełniające zamiast przyległych): 40∘ — wariant A.
Podwojenie kąta: 100∘ — wariant B.
Odjęcie od 360∘: 310∘ — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kąta rozwartego rombu z kąta ostrego
Zadanie 39.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Dwa sąsiednie boki równoległoboku mają długości 8 i 5, a kąt między nimi ma miarę 30∘.
Oblicz pole tego równoległoboku.
Odpowiedź
Odpowiedź:20
Rozwiązanie
Pole równoległoboku to iloczyn dwóch sąsiednich boków i sinusa kąta między nimi:
P=8⋅5⋅sin30∘=40⋅21=20
Inny sposób
Opuszczamy wysokość na bok długości 8. W trójkącie prostokątnym o przeciwprostokątnej 5 wysokość leży naprzeciw kąta 30∘:
h=5⋅sin30∘=2,5
Pole:
P=8⋅2,5=20
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola: 20. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Pominięcie sinusa: 8⋅5=40.
Użycie cosinusa: 40⋅23.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola równoległoboku z dwóch boków i kąta między nimi
Zadanie 40.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Podstawy trapezu mają długości 12 i 18. Odcinek łączący środki ramion tego trapezu oznaczamy przez m.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Długość odcinka m jest równa
A.3
B.6
C.15
D.30
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Odcinek łączący środki ramion trapezu jest równoległy do podstaw, a jego długość jest średnią arytmetyczną długości podstaw:
m=212+18=15
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zapomniane dzielenie przez 2: 30 — wariant D.
Obliczenie różnicy podstaw: 6 albo jej połowy: 3 — warianty B i A.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości odcinka łączącego środki ramion trapezu
Zadanie 41.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
W trójkącie ABC punkt D leży na boku AC, a punkt E leży na boku BC. Odcinek DE jest równoległy do boku AB. Wiadomo, że ∣CD∣=3, ∣DA∣=5 oraz ∣DE∣=6.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Bok AB ma długość
A.10
B.11
C.14
D.16
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Skoro DE∥AB, to kąty przy tych odcinkach są równe i trójkąty CDE oraz CAB są podobne (mają wspólny kąt C).
Bok CA składa się z odcinków CD i DA:
∣CA∣=3+5=8
Stosunek odpowiadających boków jest stały:
∣DE∣∣AB∣=∣CD∣∣CA∣
6∣AB∣=38
∣AB∣=6⋅38=16
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Porównanie ∣CD∣ z ∣DA∣ zamiast z całym bokiem ∣CA∣: 6⋅35=10 — wariant A.
Dodawanie zamiast proporcji: 6+5=11 albo 6+8=14 — warianty B i C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości boku trójkąta z twierdzenia Talesa i podobieństwa trójkątów
Zadanie 42.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Trzy proste równoległe k, l, m (leżące w tej kolejności) przecinają dwie inne proste, a i b. Na prostej a odcinek między prostymi k i l ma długość 3, a odcinek między prostymi l i m ma długość 5. Na prostej b odcinek między prostymi k i l ma długość 4,5.
Oblicz długość odcinka między prostymi l i m na prostej b.
Odpowiedź
Odpowiedź:7,5
Rozwiązanie
Z twierdzenia Talesa odcinki wyznaczone przez proste równoległe na jednej prostej są proporcjonalne do odcinków na drugiej prostej. Niech x oznacza szukaną długość:
4,5x=35
x=4,5⋅35=1,5⋅5=7,5
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości odcinka: 7,5. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Odwrócenie jednej strony proporcji: x=4,5⋅53=2,7.
Porównywanie odcinków na prostej b z sumą 3+5 zamiast z odpowiadającym odcinkiem.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości odcinka z twierdzenia Talesa dla prostych równoległych
Zadanie 43.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Pole trójkąta ABC jest równe 50. Punkt D leży na boku AC, a punkt E leży na boku BC, przy czym odcinek DE jest równoległy do boku AB oraz ∣CD∣:∣CA∣=2:5.
Oblicz pole czworokąta ABED.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:42
Rozwiązanie
Odcinek DE jest równoległy do AB, więc trójkąty CDE i CAB są podobne. Skala podobieństwa to stosunek odpowiadających boków:
k=∣CA∣∣CD∣=52
Pola figur podobnych mają się jak kwadrat skali:
PCDE=k2⋅PABC=254⋅50=8
Czworokąt ABED to trójkąt ABC bez trójkąta CDE:
PABED=50−8=42
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — uzasadnienie podobieństwa trójkątów CDE i CAB i wyznaczenie skali 52. 1 p. — obliczenie pola trójkąta CDE: 8. 1 p. — obliczenie pola czworokąta: 42. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Pomnożenie pola przez skalę zamiast przez jej kwadrat: 52⋅50=20, a wynik 30.
Przyjęcie, że ∣CD∣:∣DA∣=2:5 (skala 72).
Podanie pola trójkąta CDE jako odpowiedzi.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola czworokąta z pola trójkąta i skali podobieństwa
Zadanie 44.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Działka ma kształt prostokąta o wymiarach 24 m na 15 m. Właściciel ogradza ją siatką dookoła, z wyjątkiem miejsca na bramę o szerokości 3 m, w którym siatki nie będzie.
Oblicz, ile metrów siatki trzeba kupić.
Odpowiedź
Odpowiedź:75 m
Rozwiązanie
Najpierw obliczamy obwód działki:
2⋅(24+15)=2⋅39=78
Na bramie siatki nie ma, więc odejmujemy jej szerokość:
78−3=75
Trzeba kupić 75 m siatki.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości siatki: 75 m. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Pominięcie odjęcia szerokości bramy: 78 m.
Policzenie połowy obwodu: 24+15=39.
Policzenie pola zamiast obwodu: 24⋅15=360.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie obwodu prostokąta w zadaniu z ogrodzeniem
Zadanie 45.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Budynek ma w rzucie poziomym kształt prostokąta o wymiarach 12 m ×8 m. Dach ma dwie jednakowe prostokątne połacie, które łączą się w kalenicy biegnącej równolegle do dłuższego boku budynku, dokładnie nad jego osią symetrii. Kalenica leży 3 m wyżej niż dolne krawędzie połaci. Pomiń okapy, czyli wysunięcie dachu poza obrys budynku.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni obu połaci dachu jest równe
A.60 m²
B.72 m²
C.96 m²
D.120 m²
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Każda połać jest prostokątem o długości 12 m. Jego drugi wymiar to odległość od dolnej krawędzi do kalenicy, mierzona wzdłuż połaci.
Kalenica jest nad osią symetrii, więc w poziomie od dolnej krawędzi dzieli ją 8:2=4 m, a w pionie 3 m. Odległość wzdłuż połaci jest przeciwprostokątną trójkąta prostokątnego o przyprostokątnych 4 i 3:
42+32=25=5
Pole jednej połaci to 12⋅5=60, więc dwóch:
2⋅60=120
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole tylko jednej połaci: 60 m² — wariant A.
Użycie wysokości 3 zamiast długości połaci: 2⋅12⋅3=72 m² — wariant B.
Użycie rzutu poziomego 4 zamiast długości połaci: 2⋅12⋅4=96 m² — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni dachu z wykorzystaniem twierdzenia Pitagorasa
Zadanie 46.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
Działka ma kształt trójkąta prostokątnego, którego przyprostokątne mają długości 30 m i 40 m. Całą działkę ogradza się płotem. Metr bieżący płotu kosztuje 45 zł.
Oblicz koszt ogrodzenia działki.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:5400 zł
Rozwiązanie
Płot idzie wzdłuż wszystkich trzech boków, więc potrzebujemy najpierw trzeciego boku, czyli przeciwprostokątnej:
c2=302+402=900+1600=2500
c=50
Obwód działki:
30+40+50=120 m
Koszt:
120⋅45=5400 zł
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie przeciwprostokątnej: 50 m. 1 p. — obliczenie obwodu: 120 m. 1 p. — obliczenie kosztu: 5400 zł. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Obliczenie obwodu bez trzeciego boku: 30+40=70 m.
Policzenie pola działki (600 m²) zamiast obwodu.
Błąd przy mnożeniu 120⋅45.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kosztu ogrodzenia działki w kształcie trójkąta prostokątnego
Zadanie 47.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Prostokątny trawnik ma wymiary 20 m na 12 m. Dookoła trawnika, na zewnątrz, biegnie ścieżka o stałej szerokości 1 m.
Oblicz pole ścieżki.
Odpowiedź
Odpowiedź:68 m²
Rozwiązanie
Trawnik razem ze ścieżką tworzy większy prostokąt. Ścieżka dodaje po 1 m z każdej strony, więc każdy wymiar rośnie o 2 m: 22 m na 14 m.
Pole większego prostokąta: 22⋅14=308.
Pole trawnika: 20⋅12=240.
Pole ścieżki to różnica:
308−240=68
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie wymiarów zewnętrznego prostokąta: 22 m i 14 m. 1 p. — obliczenie pola ścieżki: 68 m². 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Powiększenie wymiarów o 1 m zamiast o 2 m: 21⋅13−240=33.
Policzenie czterech pasów 2⋅(20+12)⋅1=64 i pominięcie czterech kwadratów w narożnikach.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola obramowania figury jako różnicy pól
Zadanie 48.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Dwa okręgi mają wspólny środek. Promień mniejszego okręgu jest równy 5, a promień większego jest równy 9.
Oblicz pole pierścienia ograniczonego tymi okręgami. Zapisz wynik w postaci wielokrotności liczby π.
Odpowiedź
Odpowiedź:56π
Rozwiązanie
Pierścień to duże koło, z którego wycięto małe. Jego pole jest różnicą pól tych kół:
P=π⋅92−π⋅52=81π−25π=56π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie pola pierścienia jako różnicy pól kół: π⋅92−π⋅52. 1 p. — obliczenie: 56π. 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Odjęcie promieni przed podniesieniem do kwadratu: π⋅(9−5)2=16π.
Użycie wzoru na obwód: 2π⋅9−2π⋅5=8π.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola pierścienia kołowego
Zadanie 49.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
W okrąg o promieniu 5 wpisano kwadrat.
Oblicz pole tego kwadratu.
Odpowiedź
Odpowiedź:50
Rozwiązanie
Środek okręgu opisanego na kwadracie leży w punkcie przecięcia przekątnych, a przekątna kwadratu jest średnicą okręgu:
d=2⋅5=10
Przekątna kwadratu o boku a ma długość a2, więc
a=210
a2=2100=50
Pole kwadratu to a2, czyli 50.
Inny sposób
Kwadrat jest rombem, więc jego pole to połowa iloczynu przekątnych:
P=21⋅10⋅10=50
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola kwadratu: 50. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Przyjęcie promienia za bok kwadratu: 52=25.
Przyjęcie średnicy za bok kwadratu: 102=100.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola kwadratu wpisanego w okrąg
Zadanie 50.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
W kwadrat o boku 14 wpisano koło, które dotyka wszystkich czterech boków kwadratu.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole tego koła jest równe
A.7π
B.14π
C.49π
D.196π
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Koło dotykające wszystkich boków ma średnicę równą bokowi kwadratu, więc jego promień to połowa boku:
r=14:2=7
Pole koła:
P=πr2=π⋅49=49π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pomnożenie promienia przez π bez podnoszenia do kwadratu: 7π — wariant A.
Użycie wzoru na obwód 2πr: 14π — wariant B.
Przyjęcie boku kwadratu za promień: π⋅142=196π — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola koła wpisanego w kwadrat
Zadanie 51.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Stoisz na poziomym terenie w odległości 15 m od podstawy pionowego masztu. Wierzchołek masztu widzisz pod kątem 60∘ do poziomu. Pomiń wysokość swoich oczu nad ziemią.
Oblicz wysokość masztu. Zapisz wynik w postaci k3.
Odpowiedź
Odpowiedź:153 m
Rozwiązanie
Maszt, ziemia i linia wzroku tworzą trójkąt prostokątny. Odległość 15 m jest przyprostokątną przy kącie 60∘, a szukana wysokość h leży naprzeciw tego kąta. Łączy je tangens:
tg60∘=15h
Wiemy, że tg60∘=3, więc
h=153
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości: 153 m. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Odwrócenie ilorazu: h=15:3=53.
Użycie sinusa albo cosinusa zamiast tangensa: 15⋅23 albo 15⋅21.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości obiektu z kąta wzniesienia i odległości, tangens kąta 60 stopni
Zadanie 52.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Drabina o długości 4 m jest oparta o pionową ścianę i tworzy z poziomą ziemią kąt 60∘.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Górny koniec drabiny znajduje się nad ziemią na wysokości
A.2 m
B.23 m
C.43 m
D.8 m
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Drabina jest przeciwprostokątną trójkąta prostokątnego, a szukana wysokość h leży naprzeciw kąta 60∘:
sin60∘=4h
Ponieważ sin60∘=23,
h=4⋅23=23
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie cosinusa zamiast sinusa: 4⋅21=2 — wariant A. To jest odległość podstawy drabiny od ściany.
Użycie tangensa: 4⋅3=43 — wariant C. Wysokość nie może przekraczać długości drabiny.
Dzielenie przez cosinus: 4:21=8 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości, na jaką sięga drabina, z użyciem sinusa kąta 60 stopni
Zadanie 53.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przekrój poprzeczny dachu domu jest trójkątem równoramiennym o podstawie 8 m i ramionach długości 5 m. Kąt α to kąt nachylenia połaci dachu do poziomu, czyli kąt przy podstawie tego trójkąta.
Oblicz tgα. Wynik zapisz w postaci ułamka nieskracalnego.
Odpowiedź
Odpowiedź:43
Rozwiązanie
Prowadzimy wysokość trójkąta na podstawę. Dzieli ona podstawę na dwie części po 8:2=4 m. Z twierdzenia Pitagorasa wysokość h:
h2=52−42=25−16=9
h=3
W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych h=3 i 4 kąt α leży przy przyprostokątnej 4, a naprzeciw niego jest h:
tgα=43
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie tgα=43. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Użycie całej podstawy zamiast jej połowy.
Podanie cosα=54 albo sinα=53 zamiast tangensa.
Odwrócenie ilorazu: 34.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie tangensa kąta nachylenia połaci dachu z długości boków trójkąta równoramiennego
Zadanie 54.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
Trójkąt ABC jest prostokątny, a kąt prosty ma wierzchołek C. Sinus kąta A jest równy 135, a obwód trójkąta wynosi 60.
Oblicz pole trójkąta ABC.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:120
Rozwiązanie
Sinus kąta A to stosunek przyprostokątnej BC (naprzeciw kąta A) do przeciwprostokątnej AB. Zapisujemy boki z parametrem k>0:
∣BC∣=5k,∣AB∣=13k
Trzeci bok z twierdzenia Pitagorasa:
∣AC∣2=(13k)2−(5k)2=169k2−25k2=144k2
∣AC∣=12k
Obwód wynosi 60:
5k+12k+13k=30k=60
k=2
Przyprostokątne mają długości ∣BC∣=10 i ∣AC∣=24. Pole:
P=21⋅10⋅24=120
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie boków jako 5k i 13k oraz wyznaczenie trzeciego boku 12k. 1 p. — zapisanie równania na obwód 30k=60 i obliczenie k=2. 1 p. — obliczenie długości przyprostokątnych 10 i 24. 1 p. — obliczenie pola: 120. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Przyjęcie, że 5 i 13 są długościami boków (a nie ich stosunkiem): trzeci bok 12, obwód 30 zamiast 60.
Użycie 12k jako przeciwprostokątnej albo pomylenie, który bok leży naprzeciw kąta A.
Policzenie k z równania 5k+13k=60 (pominięcie trzeciego boku).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trójkąta prostokątnego z sinusa kąta ostrego i obwodu
Zadanie 55.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Trójkąt ABC jest równoramienny, a jego ramionami są odcinki AC i BC. Punkt D leży na podstawie AB, a odcinek CD jest wysokością trójkąta.
Wykaż, że odcinek CD jest dwusieczną kąta ACB.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
W trójkącie równoramiennym kąty przy podstawie są równe: ∠CAB=∠CBA. Oznaczmy ich wspólną miarę przez β.
Odcinek CD jest wysokością, więc ∠CDA=∠CDB=90∘.
W trójkącie ADC suma kątów wynosi 180∘:
∠ACD=180∘−90∘−β=90∘−β
W trójkącie BDC tak samo:
∠BCD=180∘−90∘−β=90∘−β
Zatem ∠ACD=∠BCD, czyli CD dzieli kąt ACB na dwa równe kąty. To oznacza, że CD jest dwusieczną. ■
Inny sposób
Trójkąty prostokątne ADC i BDC mają równe przeciwprostokątne (∣AC∣=∣BC∣) i wspólną przyprostokątną CD, więc są przystające. W przystających trójkątach odpowiadające sobie kąty są równe, stąd ∠ACD=∠BCD.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zauważenie, że kąty przy podstawie są równe, a kąty CDA i CDB są proste, i obliczenie jednego z kątów ACD, BCD przez 90∘−β. 1 p. — obliczenie drugiego kąta, porównanie i wniosek, że CD jest dwusieczną. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia.
Typowe błędy
Przyjęcie tezy za założenie, np. „wysokość jest dwusieczną, bo dzieli kąt na pół".
Powołanie się na to, że D jest środkiem podstawy, bez uzasadnienia.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu własności wysokości w trójkącie równoramiennym
Zadanie 56.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Czworokąt ABCD jest równoległobokiem. Przekątna AC dzieli go na dwa trójkąty: ABC i CDA.
Wykaż, że trójkąty ABC i CDA mają równe pola.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Boki AB i CD są równoległe i mają równe długości, bo to przeciwległe boki równoległoboku: ∣AB∣=∣CD∣=a.
Odległość między prostymi równoległymi AB i CD jest stała. Oznaczmy ją przez h. Jest ona wysokością trójkąta ABC opuszczoną z wierzchołka C na bok AB oraz wysokością trójkąta CDA opuszczoną z wierzchołka A na bok CD.
Zatem
PABC=21⋅a⋅h,PCDA=21⋅a⋅h
Pola są równe. ■
Inny sposób
Trójkąty ABC i CDA mają odpowiednio równe boki: ∣AB∣=∣CD∣, ∣BC∣=∣DA∣, a bok AC jest wspólny. Są więc przystające (cecha bok-bok-bok), a figury przystające mają równe pola.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zauważenie, że podstawy AB i CD są równe, a wysokości opuszczone na nie są równe (odległość między prostymi równoległymi). 1 p. — zapisanie obu pól i wniosek, że są równe. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia.
Typowe błędy
Powołanie się na to, że trójkąty „wyglądają tak samo", bez uzasadnienia.
Pomylenie wysokości z bokiem skośnym równoległoboku.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu o równych polach trójkątów w równoległoboku
Zadanie 57.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Trójkąt równoboczny ma bok długości a.
Wykaż, że pole tego trójkąta jest równe 4a23.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Wysokość trójkąta równobocznego dzieli podstawę na dwie połowy po 2a. Powstaje trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 2a i h oraz przeciwprostokątnej a. Z twierdzenia Pitagorasa:
h2+(2a)2=a2
h2=a2−4a2=43a2
h=2a3
Pole trójkąta:
P=21⋅a⋅h=21⋅a⋅2a3=4a23
■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie wysokości trójkąta: h=2a3. 1 p. — wstawienie do wzoru na pole i otrzymanie tezy. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia.
Typowe błędy
Sprawdzenie wzoru tylko dla jednej wartości a — to nie jest dowód.
Użycie boku a zamiast 2a jako przyprostokątnej.
Sprawdzana umiejętność: wyprowadzenie wzoru na pole trójkąta równobocznego
Zadanie 58.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
W trójkącie ABC punkt M jest środkiem boku AC, a punkt N jest środkiem boku BC.
Wykaż, że odcinek MN jest równoległy do boku AB oraz że ∣MN∣=21∣AB∣.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Rozważmy trójkąty CMN i CAB. Mają wspólny kąt przy wierzchołku C. Ponieważ M i N są środkami boków, mamy
∣CA∣∣CM∣=∣CB∣∣CN∣=21
Trójkąty mające równy kąt zawarty między bokami o tym samym stosunku są podobne, więc trójkąty CMN i CAB są podobne w skali 21.
Z podobieństwa wynika, że odpowiadające sobie boki mają stosunek 21:
∣MN∣=21∣AB∣
oraz odpowiadające sobie kąty są równe: ∠CMN=∠CAB. Są to kąty odpowiadające przy prostych MN i AB przeciętych sieczną AC, więc MN∥AB. ■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — uzasadnienie podobieństwa trójkątów CMN i CAB w skali 21. 1 p. — wyciągnięcie obu wniosków: ∣MN∣=21∣AB∣ oraz MN∥AB (z równości kątów odpowiadających). 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia.
Typowe błędy
Sprawdzenie tezy na jednym przykładzie liczbowym.
Wykazanie tylko stosunku długości i pominięcie równoległości.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu własności odcinka łączącego środki dwóch boków trójkąta
Zadanie 59.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Trójkąt prostokątny jest równoramienny, a jego przeciwprostokątna ma długość 8.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole tego trójkąta jest równe
A.42
B.8
C.82
D.16
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Przyprostokątne są równe, oznaczmy je przez a. Z twierdzenia Pitagorasa:
a2+a2=82
2a2=64
a2=32
Pole trójkąta prostokątnego to połowa iloczynu przyprostokątnych:
P=21⋅a⋅a=21⋅32=16
Inny sposób
Wysokość opuszczona na przeciwprostokątną w tym trójkącie jest też środkową, więc ma długość 8:2=4. Pole:
P=21⋅8⋅4=16
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie długości przyprostokątnej a=42 zamiast pola — wariant A.
Uznanie, że przyprostokątne mają po 4 (połowa przeciwprostokątnej): pole 21⋅4⋅4=8 — wariant B.
Obliczenie a⋅2 zamiast 21⋅a2: 2⋅42=82 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trójkąta prostokątnego równoramiennego z przeciwprostokątnej
Zadanie 60.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Obwody dwóch trójkątów podobnych mają się do siebie jak 3:5. Pole większego trójkąta jest równe 75.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole mniejszego trójkąta jest równe
A.27
B.45
C.120
D.125
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Obwody figur podobnych mają się tak jak skala podobieństwa, więc mniejszy trójkąt ma wymiary 53 wymiarów większego. Pola mają się jak kwadrat skali:
75Pmniejszego=(53)2=259
Pmniejszego=75⋅259=3⋅9=27
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pomnożenie przez skalę zamiast przez jej kwadrat: 75⋅53=45 — wariant B.
Odwrócenie skali: 75⋅35=125 — wariant D.
Dodanie 75+45=120 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola figury podobnej ze stosunku obwodów
Zadanie 61.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Trapez prostokątny ma podstawy długości 6 i 14. Jego ramię, które nie jest prostopadłe do podstaw, ma długość 10.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Obwód tego trapezu jest równy
A.20
B.26
C.30
D.36
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Ramię prostopadłe do podstaw jest zarazem wysokością trapezu h. Prowadzimy z końca krótszej podstawy odcinek równoległy do tego ramienia; wraz z ramieniem skośnym tworzy on trójkąt prostokątny. Jego jedna przyprostokątna to różnica podstaw, druga to h, a przeciwprostokątna to ramię skośne:
14−6=8
h2+82=102
h2=100−64=36
h=6
Obwód to suma wszystkich czterech boków:
6+14+10+6=36
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zsumowanie tylko podstaw: 6+14=20 — wariant A.
Pominięcie ramienia skośnego: 6+14+6=26 — wariant B.
Pominięcie ramienia prostopadłego (wysokości): 6+14+10=30 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie obwodu trapezu prostokątnego z użyciem twierdzenia Pitagorasa
Zadanie 62.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Trapez równoramienny ma krótszą podstawę długości 10, ramiona długości 62 oraz kąty ostre o mierze 45∘.
Oblicz długość dłuższej podstawy tego trapezu.
Odpowiedź
Odpowiedź:22
Rozwiązanie
Prowadzimy dwie wysokości z końców krótszej podstawy. Każda odcina na dłuższej podstawie trójkąt prostokątny, w którym ramię 62 jest przeciwprostokątną, a odcinek x leży przy kącie 45∘:
x=62⋅cos45∘=62⋅22=6
Dłuższa podstawa składa się z krótszej podstawy i dwóch takich odcinków:
10+2⋅6=22
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości dłuższej podstawy: 22. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Dodanie tylko jednego odcinka: 10+6=16.
Dodanie całych ramion albo jednego ramienia: 10+62.
Użycie niewłaściwej funkcji, np. x=62:cos45∘=12.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości podstawy trapezu równoramiennego z kąta przy podstawie
Zadanie 63.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
Trapez równoramienny ma podstawy długości 18 i 8 oraz ramiona długości 13.
Oblicz pole tego trapezu oraz sinus jego kąta ostrego.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Pole: 156. Sinus kąta ostrego: 1312.
Rozwiązanie
Prowadzimy wysokości z końców krótszej podstawy. Odcinają one z dłuższej podstawy dwa równe odcinki po
(18−8):2=5
Ramię 13 jest przeciwprostokątną trójkąta o przyprostokątnych 5 i h:
h2=132−52=169−25=144
h=12
Pole trapezu:
P=218+8⋅12=13⋅12=156
Kąt ostry trapezu leży w tym trójkącie naprzeciw wysokości h=12, a przeciwprostokątna to ramię 13:
sinα=1312
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości odcinków odciętych na dłuższej podstawie: 5. 1 p. — obliczenie wysokości trapezu: 12. 1 p. — obliczenie pola: 156. 1 p. — obliczenie sinusa kąta ostrego: 1312. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Użycie całej różnicy podstaw 10 zamiast połowy jako przyprostokątnej.
Użycie ramienia 13 jako wysokości: pole 338.
Podanie cosα=135 zamiast sinusa.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trapezu równoramiennego i sinusa jego kąta ostrego
Zadanie 64.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
W równoległoboku kąt rozwarty jest o 40∘ większy od kąta ostrego.
Oblicz miarę kąta rozwartego tego równoległoboku.
Odpowiedź
Odpowiedź:110∘
Rozwiązanie
Kąty sąsiednie w równoległoboku dają razem 180∘. Niech kąt ostry ma miarę x, wtedy kąt rozwarty ma x+40∘:
x+(x+40∘)=180∘
2x=140∘
x=70∘
Kąt rozwarty:
70∘+40∘=110∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie miary kąta rozwartego: 110∘. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Podanie kąta ostrego 70∘ jako odpowiedzi.
Przyjęcie, że kąty sąsiednie dają razem 360∘ albo 90∘.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kątów równoległoboku z zależności między kątami sąsiednimi
Zadanie 65.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Kąt α jest ostry i sinα=0,6.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Cosinus kąta α jest równy
A.0,36
B.0,4
C.0,64
D.0,8
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Dla każdego kąta zachodzi zależność sin2α+cos2α=1. Wstawiamy dane:
0,62+cos2α=1
cos2α=1−0,36=0,64
Kąt jest ostry, więc cosinus jest dodatni:
cosα=0,64=0,8
Inny sposób
Sinus 0,6=53 oznacza trójkąt prostokątny o przyprostokątnej naprzeciw kąta 3 i przeciwprostokątnej 5. Druga przyprostokątna wynosi 25−9=4, więc cosα=54=0,8.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zatrzymanie się na cos2α=0,64 — wariant C. Zapomniany pierwiastek.
Odjęcie sinusa od 1 zamiast ich kwadratów: 1−0,6=0,4 — wariant B.
Podanie kwadratu sinusa: 0,36 — wariant A.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie cosinusa kąta ostrego z wartości sinusa za pomocą jedynki trygonometrycznej
Zadanie 66.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Kąt α jest ostry i sinα=54.
Oblicz tgα. Wynik zapisz w postaci ułamka.
Odpowiedź
Odpowiedź:34
Rozwiązanie
Sinus 54 oznacza trójkąt prostokątny, w którym przyprostokątna leżąca naprzeciw kąta α ma 4, a przeciwprostokątna 5. Druga przyprostokątna:
52−42=9=3
Tangens to stosunek przyprostokątnej leżącej naprzeciw kąta do leżącej przy nim:
tgα=34
Inny sposób
Z jedynki trygonometrycznej cos2α=1−2516=259, więc cosα=53. Wtedy
tgα=cosαsinα=3/54/5=34
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie tgα=34. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Podanie cosinusa 53 albo odwrócenie ilorazu: 43.
Przyjęcie, że tgα=54 (przepisanie sinusa).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie tangensa kąta ostrego z wartości sinusa
Zadanie 67.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Pole trójkąta ABC jest równe 40. Punkt D leży na boku AB i dzieli go tak, że ∣AD∣:∣DB∣=2:3.
Oblicz pole trójkąta ADC.
Odpowiedź
Odpowiedź:16
Rozwiązanie
Trójkąty ADC i DBC mają wspólną wysokość opuszczoną z wierzchołka C na prostą AB, więc ich pola mają się tak jak podstawy AD i DB, czyli jak 2:3.
Razem trójkąty te tworzą trójkąt ABC, więc pole ABC dzieli się na 2+3=5 równych części. Jedna część to
40:5=8
Trójkąt ADC ma 2 takie części:
2⋅8=16
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola trójkąta ADC: 16. 0 p. — błędny wynik albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Podzielenie pola przez 3 zamiast przez 2+3=5: 40⋅32.
Przyjęcie, że ADC ma pole 52 długości boku, a nie pola — uczeń miesza długości i pola.
Podanie pola drugiego trójkąta, 24.
Sprawdzana umiejętność: wykorzystanie stosunku podstaw do porównania pól trójkątów o wspólnej wysokości
Zadanie 68.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Pole trójkąta ABC jest równe 60. Punkt D jest środkiem boku AB. Punkt E leży na odcinku CD i spełnia warunek ∣CE∣:∣ED∣=1:2.
Oblicz pole trójkąta AEC.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:10
Rozwiązanie
Trójkąty ADC i DBC mają równe podstawy (∣AD∣=∣DB∣) i wspólną wysokość z wierzchołka C, więc mają równe pola:
PADC=60:2=30
Teraz trójkąty AEC i ADC mają wspólny wierzchołek A, a ich podstawy CE i CD leżą na jednej prostej, więc mają wspólną wysokość z wierzchołka A. Ich pola mają się jak podstawy. Ponieważ ∣CE∣:∣ED∣=1:2, odcinek CE stanowi 31 odcinka CD:
PAEC=31⋅30=10
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola trójkąta ADC: 30. 1 p. — zauważenie, że ∣CE∣=31∣CD∣, i wskazanie wspólnej wysokości trójkątów AEC i ADC. 1 p. — obliczenie pola trójkąta AEC: 10. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Przyjęcie, że ∣CE∣:∣CD∣=1:2, i wynik 15.
Pominięcie pierwszego kroku — przyjęcie pola ADC równego 60.
Podanie pola trójkąta AED (20) zamiast AEC.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trójkąta z podziału środkową i stosunku odcinków
Zadanie 69.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Plan działki narysowano w skali 1:500. Pole działki na planie jest równe 12 cm².
Oblicz rzeczywiste pole działki. Podaj wynik w metrach kwadratowych.
Odpowiedź
Odpowiedź:300 m²
Rozwiązanie
Skala 1:500 oznacza, że każda długość w rzeczywistości jest 500 razy większa niż na planie. Pola zmieniają się o kwadrat skali:
5002=250000
Rzeczywiste pole w cm²:
12⋅250000=3000000 cm2
Metr kwadratowy to 100⋅100=10000 cm²:
3000000:10000=300 m2
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zastosowanie kwadratu skali: pomnożenie 12 przez 250000. 1 p. — zamiana jednostek i obliczenie: 300 m². 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Pomnożenie pola przez skalę, a nie przez jej kwadrat: 12⋅500=6000 cm² =0,6 m².
Błąd przy zamianie cm² na m² (dzielenie przez 100 zamiast 10000).
Sprawdzana umiejętność: przeliczanie pola z planu w skali na pole rzeczywiste
Zadanie 70.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Na mapie w skali 1:25000 odległość między dwiema miejscowościami wynosi 3,2 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Rzeczywista odległość między tymi miejscowościami jest równa
A.80 m
B.800 m
C.8000 m
D.80000 m
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Skala 1:25000 oznacza, że 1 cm na mapie to 25000 cm w rzeczywistości. Dla 3,2 cm:
3,2⋅25000=80000 cm
Zamieniamy na metry (1 m =100 cm):
80000:100=800 m
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Błąd o rząd wielkości przy zamianie cm na m: 80 m albo 8000 m — warianty A i C.
Pozostawienie wyniku w centymetrach: 80000 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie rzeczywistej odległości z mapy w skali
Zadanie 71.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przekątne czworokąta wypukłego są prostopadłe i mają długości 9 i 14.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole tego czworokąta jest równe
A.23
B.31,5
C.63
D.126
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Gdy przekątne czworokąta wypukłego są prostopadłe, jego pole jest równe połowie iloczynu ich długości:
P=21⋅9⋅14=63
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pomnożenie przekątnych bez 21: 126 — wariant D.
Dodanie przekątnych: 23 — wariant A.
Podzielenie przez 4 zamiast przez 2: 31,5 — wariant B.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola czworokąta z przekątnych prostopadłych
Zadanie 72.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Trójkąt o bokach długości 3, 4 i 5 jest podobny do trójkąta, którego pole jest równe 54.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Obwód drugiego trójkąta jest równy
A.12
B.18
C.27
D.36
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Trójkąt 3,4,5 jest prostokątny (32+42=52), więc jego pole to
21⋅3⋅4=6
Stosunek pól jest kwadratem skali:
k2=654=9⇒k=3
Obwody mają się jak skala. Obwód pierwszego trójkąta to 3+4+5=12, więc drugiego:
3⋅12=36
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie obwodu pierwszego trójkąta bez przeskalowania: 12 — wariant A.
Wzięcie 354=18 albo 254=27 — pomylenie pola z obwodem — warianty B i C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie obwodu figury podobnej z pola i skali
Zadanie 73.(0–5 pkt)Poziom trudności: średnie
Działka ma kształt trapezu równoramiennego o podstawach długości 30 m i 50 m oraz ramionach długości 26 m. Całą działkę ogradza się płotem. Metr bieżący płotu kosztuje 40 zł.
Oblicz pole działki oraz koszt ogrodzenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Pole: 960 m². Koszt: 5280 zł.
Rozwiązanie
Prowadzimy wysokości z końców krótszej podstawy. Odcinają one z dłuższej podstawy dwa równe odcinki:
(50−30):2=10
Ramię 26 jest przeciwprostokątną trójkąta o przyprostokątnych 10 i h:
h2=262−102=676−100=576
h=24
Pole działki:
P=230+50⋅24=40⋅24=960
Długość płotu to obwód trapezu:
30+50+26+26=132 m
Koszt ogrodzenia:
132⋅40=5280 zł
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie odcinka odciętego na dłuższej podstawie: 10 m. 1 p. — obliczenie wysokości trapezu: 24 m. 1 p. — obliczenie pola: 960 m². 1 p. — obliczenie obwodu: 132 m. 1 p. — obliczenie kosztu: 5280 zł. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Użycie ramienia 26 jako wysokości: pole 1040 m².
Policzenie obwodu bez jednego z ramion: 106 m.
Pomylenie pola z obwodem przy liczeniu kosztu: 960⋅40.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola i kosztu ogrodzenia działki w kształcie trapezu równoramiennego
Zadanie 74.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg.
Wykaż, że suma miar kątów BAD i BCD jest równa 180∘.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Punkty B i D dzielą okrąg na dwa łuki: jeden zawiera punkt C (nazwijmy go łukiem BCD), a drugi zawiera punkt A (łuk BAD). Miary tych łuków dają razem cały okrąg:
∣łuk BCD∣+∣łuk BAD∣=360∘
Kąt wpisany ma miarę równą połowie miary łuku, na którym się opiera. Kąt BAD opiera się na łuku BCD, a kąt BCD opiera się na łuku BAD. Zatem
∠BAD+∠BCD=21∣łuk BCD∣+21∣łuk BAD∣=21⋅360∘=180∘
■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie miar obu kątów wpisanych jako połowy miar łuków, na których się opierają. 1 p. — wykorzystanie tego, że łuki dają razem 360∘, i wniosek. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia.
Typowe błędy
Sprawdzenie tezy na jednym przykładzie.
Pomylenie łuku, na którym opiera się dany kąt wpisany (łuk leży po przeciwnej stronie kąta, nie po tej samej).
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu własności czworokąta wpisanego w okrąg
Zadanie 75.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Okrąg ma promień 13. Cięciwa tego okręgu ma długość 24.
Oblicz odległość środka okręgu od tej cięciwy.
Odpowiedź
Odpowiedź:5
Rozwiązanie
Odległość środka od cięciwy mierzymy wzdłuż odcinka prostopadłego do niej. Taki odcinek poprowadzony ze środka dzieli cięciwę na dwie równe części po 24:2=12.
Powstaje trójkąt prostokątny: przeciwprostokątna to promień 13, jedna przyprostokątna to połowa cięciwy 12, druga to szukana odległość d:
d2+122=132
d2=169−144=25
d=5
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie równania d2+122=132. 1 p. — obliczenie odległości: 5. 0 p. — błędny wynik bez poprawnej metody albo brak rozwiązania.
Typowe błędy
Użycie całej cięciwy: 132−242<0.
Użycie sumy zamiast różnicy kwadratów: 132+122.
Przyjęcie promienia jako przyprostokątnej.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie odległości środka okręgu od cięciwy
Zadanie 76.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Dwa okręgi o promieniach 9 i 4 są styczne zewnętrznie. Prosta k jest styczna do obu okręgów: dotyka większego w punkcie A, a mniejszego w punkcie B. Oba okręgi leżą po tej samej stronie prostej k.
Oblicz długość odcinka AB.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:12
Rozwiązanie
Oznaczmy środki okręgów przez O1 (większy) i O2 (mniejszy). Okręgi są styczne zewnętrznie, więc odległość ich środków to suma promieni:
∣O1O2∣=9+4=13
Promienie O1A i O2B są prostopadłe do stycznej k, więc O1A∥O2B. Prowadzimy z O2 odcinek równoległy do AB, który przecina O1A w punkcie C. Powstaje trójkąt prostokątny O1CO2 z kątem prostym przy C, w którym
∣O1C∣=9−4=5,∣CO2∣=∣AB∣,∣O1O2∣=13
Z twierdzenia Pitagorasa:
∣AB∣2=132−52=169−25=144
∣AB∣=12
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie odległości środków okręgów: 13. 1 p. — zbudowanie trójkąta prostokątnego z przyprostokątną 9−4=5 i odcinkiem równym AB. 1 p. — obliczenie długości AB=12. 0 p. — brak postępu albo błędna metoda.
Typowe błędy
Użycie sumy promieni 9+4=13 jako przyprostokątnej zamiast ich różnicy.
Przyjęcie ∣AB∣=13 (odległość środków).
Błędne uznanie, że AB jest równe odległości środków minus promienie.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości wspólnej stycznej zewnętrznej dwóch okręgów
Część rozszerzona
Zadanie 77.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
W trójkącie ABC bok BC ma długość 7, a kąt BAC ma miarę 30∘. Promień okręgu opisanego na tym trójkącie jest równy
A.3,5
B.373
C.7
D.14
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Bok BC leży naprzeciw kąta BAC, więc korzystamy z twierdzenia sinusów:
sin∠BAC∣BC∣=2R
Podstawiamy dane:
2R=sin30∘7=217=14
Stąd R=7.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie, że sinαa jest promieniem, a nie średnicą: wychodzi 14 (wariant D).
Pomylenie sinusa z cosinusem: R=2cos30∘7 daje 373 (wariant B).
Pomnożenie zamiast podzielenia przez sin30∘: 7⋅21=3,5 (wariant A).
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie promienia okręgu opisanego z twierdzenia sinusów (bok i kąt naprzeciw)
Zadanie 78.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trójkącie ABC kąt BAC ma miarę 45∘, kąt ABC ma miarę 60∘, a bok BC ma długość 62. Oblicz długość boku AC.
Odpowiedź
Odpowiedź:∣AC∣=63
Rozwiązanie
Bok BC leży naprzeciw kąta A, a bok AC naprzeciw kąta B. Z twierdzenia sinusów:
sin60∘∣AC∣=sin45∘∣BC∣
Stąd
∣AC∣=2262⋅23=62⋅23=63
Odpowiedź: ∣AC∣=63.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie proporcji z twierdzenia sinusów: sin60∘∣AC∣=sin45∘∣BC∣. 1 p. — obliczenie ∣AC∣=63. 0 p. — brak postępu albo błędne przypisanie boków do kątów.
Typowe błędy
Zestawienie boku z kątem, który do niego przylega, zamiast z kątem naprzeciwległym (np. sin45∘∣AC∣).
Błąd w skracaniu pierwiastków: 23:22 to 23, a nie 23⋅2.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości boku trójkąta z twierdzenia sinusów przy dwóch danych kątach
Zadanie 79.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trójkącie ABC bok AB ma długość 10, kąt ACB ma miarę 150∘, a sin∠BAC=51.
Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie oraz długość boku BC.
Odpowiedź
Odpowiedź:R=10, ∣BC∣=4
Rozwiązanie
Bok AB leży naprzeciw kąta C. Z twierdzenia sinusów:
2R=sin150∘∣AB∣=2110=20
Zatem R=10. (Pamiętamy, że sin150∘=sin30∘=21.)
Bok BC leży naprzeciw kąta A, więc ∣BC∣=2Rsin∠BAC:
∣BC∣=20⋅51=4
Odpowiedź: promień okręgu opisanego jest równy 10, a ∣BC∣=4.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie R=10 z użyciem sin150∘=21. 1 p. — obliczenie ∣BC∣=4. 0 p. — brak postępu albo przyjęcie sin150∘=23 bez żadnej poprawnej części.
Typowe błędy
Podstawienie sin150∘=23 (kąt rozwarty traktowany jak 60∘) albo uznanie, że kąta rozwartego nie wolno wstawić do twierdzenia sinusów.
Zapomnienie o czynniku 2: R=sin150∘10=20.
Sprawdzana umiejętność: stosowanie twierdzenia sinusów do wyznaczenia promienia okręgu opisanego i boku trójkąta rozwartokątnego
Zadanie 80.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
W trójkącie ABC dane są: ∣AB∣=8, ∣AC∣=5 oraz ∠ABC=30∘. Istnieją dwa takie trójkąty.
Oblicz długość boku BC w każdym z nich.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:∣BC∣=43+3 albo ∣BC∣=43−3
Rozwiązanie
Oznaczmy a=∣BC∣. Bok AC leży naprzeciw kąta B, więc możemy zapisać twierdzenie cosinusów dla tego kąta, w którym niewiadomą jest a:
∣AC∣2=∣AB∣2+a2−2⋅∣AB∣⋅a⋅cos30∘
25=64+a2−2⋅8⋅a⋅23
a2−83a+39=0
Wyróżnik: Δ=(83)2−4⋅39=192−156=36, więc Δ=6.
a=283−6=43−3luba=283+6=43+3
Obie wartości są dodatnie (43≈6,93), więc oba trójkąty istnieją.
Odpowiedź: ∣BC∣=43−3 albo ∣BC∣=43+3.
Inny sposób
Twierdzenie sinusów: sin30∘∣AC∣=sin∠ACB∣AB∣, czyli sin∠ACB=58⋅21=54. Kąt C może być ostry albo rozwarty, więc cos∠ACB=±53.
Bok BC jest rzutem boków AC i AB na prostą BC (w obu przypadkach spodek wysokości z A leży na prostej BC): a=∣AC∣cosC+∣AB∣cosB.
a=5⋅(±53)+8⋅23=±3+43
Dla kąta ostrego wychodzi 43+3, dla rozwartego 43−3.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie twierdzenia cosinusów z niewiadomą a=∣BC∣ i podstawienie danych. 1 p. — sprowadzenie do równania a2−83a+39=0 i obliczenie Δ=36. 1 p. — wyznaczenie obu długości 43±3 i stwierdzenie, że obie są dodatnie. 0 p. — brak postępu; przy podaniu jednej wartości bez drugiej nie więcej niż 2 p.
Typowe błędy
Podanie tylko jednej długości, bo treść mówi o dwóch trójkątach, a uczeń kończy po pierwszym pierwiastku.
Błędne użycie twierdzenia cosinusów: kąt 30∘ nie leży między bokami 8 i 5, więc nie wolno pisać a2=64+25−80cos30∘.
Sprawdzana umiejętność: rozwiązywanie trójkąta z twierdzeniem sinusów i cosinusów w przypadku dwóch możliwych rozwiązań
Zadanie 81.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
W trójkącie dwa boki mają długości 5 i 8, a kąt między nimi ma miarę 60∘. Trzeci bok tego trójkąta ma długość
A.3
B.7
C.89
D.129
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Znamy dwa boki i kąt między nimi, więc stosujemy twierdzenie cosinusów:
c2=52+82−2⋅5⋅8⋅cos60∘=25+64−80⋅21=49
Stąd c=7.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zamiana trójkąta na „odejmowanie boków": 8−5=3 (wariant A).
Pominięcie wyrazu z cosinusem, jak w twierdzeniu Pitagorasa: 25+64=89 (wariant C).
Błąd znaku: 25+64+40=129 (wariant D).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie trzeciego boku trójkąta z twierdzenia cosinusów
Zadanie 82.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Boki trójkąta mają długości 7, 8 i 13. Oblicz miarę największego kąta tego trójkąta.
Odpowiedź
Odpowiedź:120∘
Rozwiązanie
Największy kąt leży naprzeciw najdłuższego boku, czyli boku 13. Oznaczmy go γ. Z twierdzenia cosinusów:
132=72+82−2⋅7⋅8⋅cosγ
169=113−112cosγ
cosγ=112113−169=−11256=−21
Kąt trójkąta, którego cosinus wynosi −21, ma miarę 120∘.
Odpowiedź: 120∘.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie twierdzenia cosinusów dla kąta naprzeciw boku 13 i obliczenie cosγ=−21. 1 p. — wyznaczenie miary kąta: 120∘. 0 p. — brak postępu albo zastosowanie twierdzenia cosinusów dla innego kąta bez doprowadzenia do wyniku.
Typowe błędy
Błąd znaku przy przekształcaniu: cosγ=11256 i odpowiedź 60∘ (ujemny cosinus oznacza kąt rozwarty).
Obliczanie kąta naprzeciw boku 8 albo 7 — takie kąty są mniejsze.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie miary największego kąta trójkąta o danych bokach z twierdzenia cosinusów
Zadanie 83.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Boki równoległoboku mają długości 3 i 8, a kąt ostry ma miarę 60∘. Oblicz długość krótszej przekątnej tego równoległoboku.
Odpowiedź
Odpowiedź:7
Rozwiązanie
Krótsza przekątna leży naprzeciw kąta ostrego, więc w trójkącie utworzonym przez dwa sąsiednie boki i tę przekątną kąt między bokami 3 i 8 ma miarę 60∘.
Z twierdzenia cosinusów:
e2=32+82−2⋅3⋅8⋅cos60∘=9+64−24=49
Stąd e=7. (Druga przekątna leży naprzeciw kąta 120∘ i jest dłuższa, bo cos120∘<0.)
Odpowiedź: 7.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie twierdzenia cosinusów dla trójkąta o bokach 3, 8 i kącie 60∘ między nimi. 1 p. — obliczenie e=7. 0 p. — brak postępu albo obliczenie wyłącznie przekątnej dłuższej.
Typowe błędy
Użycie kąta 120∘ (kąt rozwarty równoległoboku) i obliczenie dłuższej przekątnej 97 zamiast krótszej.
Przyjęcie, że przekątna dzieli kąt równoległoboku na pół (to prawda tylko w rombie).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie przekątnej równoległoboku z twierdzenia cosinusów
Zadanie 84.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
W trójkącie ABC dane są: ∣AB∣=9 i ∣BC∣=8. Punkt D jest środkiem boku BC, a odcinek AD ma długość 7.
Oblicz długość boku AC.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:∣AC∣=7
Rozwiązanie
Kąt B należy jednocześnie do trójkąta ABD (znamy w nim wszystkie boki: 9, 4, 7) i do trójkąta ABC (szukany bok AC). Obliczymy więc cosB z pierwszego trójkąta i użyjemy go w drugim.
Ponieważ D jest środkiem BC, mamy ∣BD∣=4. Twierdzenie cosinusów w trójkącie ABD:
∣AD∣2=∣AB∣2+∣BD∣2−2⋅∣AB∣⋅∣BD∣⋅cosB
49=81+16−72cosB⇒cosB=7248=32
Twierdzenie cosinusów w trójkącie ABC:
∣AC∣2=92+82−2⋅9⋅8⋅32=81+64−96=49
Stąd ∣AC∣=7.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zauważenie ∣BD∣=4 i zapisanie twierdzenia cosinusów w trójkącie ABD. 1 p. — obliczenie cosB=32. 1 p. — zapisanie twierdzenia cosinusów w trójkącie ABC i obliczenie ∣AC∣=7. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Przyjęcie ∣BD∣=8 (cały bok) w trójkącie ABD.
Próba użycia wzoru na środkową z pamięci, z pomylonymi współczynnikami — łatwo o błąd, a wyprowadzenie z dwóch twierdzeń cosinusów jest pewniejsze.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie boku trójkąta z długości środkowej przy użyciu twierdzenia cosinusów dla dwóch trójkątów
Zadanie 85.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
W trójkącie dwa boki mają długości 8 i 5, a kąt między nimi ma miarę 30∘. Pole tego trójkąta jest równe
A.10
B.103
C.20
D.203
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Pole trójkąta wyraża wzór S=21absinγ, gdzie γ jest kątem między bokami a i b:
S=21⋅8⋅5⋅sin30∘=20⋅21=10
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pominięcie czynnika 21: 8⋅5⋅21=20 (wariant C).
Użycie cos30∘ zamiast sin30∘: 21⋅40⋅23=103 (wariant B).
Oba błędy naraz: 203 (wariant D).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trójkąta ze wzoru z sinusem kąta między bokami
Zadanie 86.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Pole trójkąta jest równe 15, a dwa jego boki mają długości 6 i 10. Podaj wszystkie możliwe miary kąta zawartego między tymi bokami.
Odpowiedź
Odpowiedź:30∘ albo 150∘
Rozwiązanie
Z wzoru na pole trójkąta z sinusem:
15=21⋅6⋅10⋅sinγ=30sinγ
Stąd sinγ=21.
Kąt trójkąta jest z przedziału (0∘,180∘) i na tym przedziale sinus ma wartość 21 dla dwóch kątów: γ=30∘ oraz γ=180∘−30∘=150∘. W obu przypadkach trójkąt istnieje.
Odpowiedź: 30∘ albo 150∘.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie sinγ=21. 1 p. — podanie obu kątów: 30∘ i 150∘. 0 p. — brak postępu; podanie jednego kąta daje co najwyżej 1 p.
Typowe błędy
Podanie tylko 30∘ — zapomnienie, że sin(180∘−γ)=sinγ.
Pomnożenie przez 21 w złą stronę i otrzymanie sinγ=41 albo 1.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie miary kąta trójkąta z pola i dwóch boków, z uwzględnieniem kąta rozwartego
Zadanie 87.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Boki trójkąta mają długości 13, 14 i 15. Oblicz pole tego trójkąta oraz długość wysokości opuszczonej na najdłuższy bok. Wysokość podaj w postaci dziesiętnej.
Odpowiedź
Odpowiedź:S=84, wysokość 11,2
Rozwiązanie
Znamy trzy boki, więc korzystamy ze wzoru Herona. Połowa obwodu: p=213+14+15=21.
S=p(p−a)(p−b)(p−c)=21⋅8⋅7⋅6=7056=84
(bo 842=7056).
Najdłuższy bok ma długość 15. Ze wzoru S=21⋅15⋅h:
h=152⋅84=15168=11,2
Odpowiedź: pole jest równe 84, a wysokość 11,2.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola S=84 ze wzoru Herona. 1 p. — obliczenie wysokości h=11,2 z równania 21⋅15⋅h=84. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Użycie w pierwiastku całego obwodu 42 zamiast p=21.
Obliczenie wysokości na bok 14 albo 13 zamiast na najdłuższy.
Zapomnienie o 21 we wzorze na pole przy wyznaczaniu h: h=1584=5,6.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trójkąta ze wzoru Herona i wysokości z pola
Zadanie 88.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Przekątne czworokąta wypukłego ABCD mają długości e i f i przecinają się pod kątem φ.
Wykaż, że pole tego czworokąta jest równe 21efsinφ.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech P będzie punktem przecięcia przekątnych, a φ=∠APB. Przekątne dzielą czworokąt na cztery trójkąty: APB, BPC, CPD, DPA. Kąty przy punkcie P są parami równe φ albo 180∘−φ, a sin(180∘−φ)=sinφ. Zatem każdy z trójkątów ma pole równe połowie iloczynu dwóch boków przy P razy sinφ:
Ponieważ P leży na obu przekątnych (czworokąt jest wypukły), ∣AP∣+∣CP∣=e i ∣BP∣+∣DP∣=f. Stąd
PABCD=21efsinφ■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — podział czworokąta na cztery trójkąty o wspólnym wierzchołku P i zapisanie ich pól wzorem z sinusem. 1 p. — zauważenie, że kąty przy P mają sinus równy sinφ (bo sin(180∘−φ)=sinφ). 1 p. — zsumowanie pól, rozkład na czynniki (∣AP∣+∣CP∣)(∣BP∣+∣DP∣) i wniosek 21efsinφ. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia; sprawdzenie na przykładzie liczbowym nie jest dowodem.
Typowe błędy
Sprawdzenie wzoru dla kwadratu lub rombu zamiast dowodu ogólnego.
Przyjęcie, że wszystkie cztery kąty przy P mają miarę φ.
Pominięcie założenia wypukłości: bez niego P nie musi leżeć na obu odcinkach-przekątnych.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu wzoru na pole czworokąta wypukłego przez przekątne i kąt między nimi
Zadanie 89.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Boki trójkąta mają długości 9, 10 i 17. Promień okręgu wpisanego w ten trójkąt jest równy
A.1
B.2
C.4
D.10,625
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Pole trójkąta policzymy ze wzoru Herona. Połowa obwodu: p=29+10+17=18.
S=18⋅9⋅8⋅1=1296=36
Pole wyraża się też wzorem S=p⋅r, więc
r=pS=1836=2
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Dzielenie pola przez obwód zamiast przez połowę obwodu: 3636=1 (wariant A).
Dzielenie pola przez jeden z boków: 936=4 (wariant C).
Pomylenie r z promieniem okręgu opisanego: R=4Sabc=1441530=10,625 (wariant D).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie promienia okręgu wpisanego w trójkąt ze wzoru S = pr
Zadanie 90.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Obwód trójkąta jest równy 42, a promień okręgu wpisanego w ten trójkąt wynosi 4. Oblicz pole tego trójkąta oraz długość wysokości opuszczonej na bok o długości 14.
Odpowiedź
Odpowiedź:S=84, h=12
Rozwiązanie
Pole trójkąta, w który wpisano okrąg o promieniu r, wynosi S=p⋅r, gdzie p jest połową obwodu. Tu p=21:
S=21⋅4=84
Wysokość opuszczoną na bok 14 obliczamy z równania S=21⋅14⋅h:
84=7h⇒h=12
Odpowiedź: pole jest równe 84, a wysokość 12.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie S=pr z p=21 i obliczenie S=84. 1 p. — obliczenie h=12 z równania 21⋅14⋅h=84. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Użycie całego obwodu zamiast połowy: S=42⋅4=168.
Pomnożenie przez r bez zauważenia, że wzór wymaga p, nie a+b+c.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie pola trójkąta z promienia okręgu wpisanego i obwodu oraz wysokości z pola
Zadanie 91.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Trójkąt równoramienny ma ramiona długości 10 i podstawę długości 12. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie. Wynik podaj w postaci dziesiętnej.
Odpowiedź
Odpowiedź:R=6,25
Rozwiązanie
Najpierw pole. Wysokość opuszczona na podstawę dzieli ją na dwie części po 6, więc z twierdzenia Pitagorasa h=102−62=8. Stąd
S=21⋅12⋅8=48
Promień okręgu opisanego znajdziemy ze wzoru S=4Rabc:
R=4Sabc=4⋅4810⋅10⋅12=1921200=6,25
Odpowiedź: R=6,25.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola trójkąta S=48 (np. przez wysokość 8). 1 p. — zastosowanie wzoru R=4Sabc i obliczenie R=6,25. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Pominięcie czwórki we wzorze: R=Sabc=25.
Wzięcie wysokości jako 10 (ramię) albo 102−122.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie promienia okręgu opisanego na trójkącie równoramiennym ze wzoru S = abc/(4R)
Zadanie 92.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Trójkąt równoramienny ma ramiona długości 10 i podstawę długości 12. Oblicz odległość między środkiem okręgu wpisanego w ten trójkąt a środkiem okręgu opisanego na tym trójkącie.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:1,25
Rozwiązanie
Oba środki leżą na osi symetrii trójkąta, czyli na wysokości CM opuszczonej na podstawę AB (punkt M to środek AB). Policzymy ich odległości od M.
Promień okręgu wpisanego: r=pS=1648=3. Środek tego okręgu jest w odległości 3 od podstawy, czyli w odległości 3 od M.
Promień okręgu opisanego: R=4Sabc=1921200=6,25. Środek tego okręgu jest w odległości R=6,25 od wierzchołka C, czyli w odległości 8−6,25=1,75 od M (leży wewnątrz trójkąta, bo 6,25<8).
Oba środki leżą na tym samym odcinku MC, więc odległość między nimi to
3−1,75=1,25
Odpowiedź: 1,25.
Inny sposób
Można skorzystać ze wzoru Eulera: odległość d środków okręgu wpisanego i opisanego spełnia d2=R(R−2r). Tu R=6,25, r=3:
d2=6,25⋅(6,25−6)=6,25⋅0,25=1,5625⇒d=1,25
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie r=3 (pole 48, p=16) i uzasadnienie, że środek okręgu wpisanego leży na wysokości CM w odległości 3 od M. 1 p. — obliczenie R=6,25 i położenia środka okręgu opisanego (odległość 1,75 od M) wraz ze stwierdzeniem, że leży na tej samej wysokości. 1 p. — obliczenie odległości 3−1,75=1,25. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Odmierzanie obu odległości od wierzchołka C w różny sposób (jedną od podstawy, drugą od wierzchołka) bez sprowadzenia do wspólnego punktu odniesienia.
Dodanie zamiast odjęcia: 3+1,75=4,75 — to tak, jakby środki leżały po przeciwnych stronach M.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie odległości środków okręgu wpisanego i opisanego w trójkącie równoramiennym
Zadanie 93.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Prosta styczna do okręgu o środku O w punkcie A tworzy z cięciwą AB kąt 40∘. Kąt środkowy AOB, oparty na łuku zawartym wewnątrz tego kąta, ma miarę
A.20∘
B.40∘
C.80∘
D.140∘
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Kąt między styczną a cięciwą ma taką samą miarę jak kąt wpisany oparty na łuku AB zawartym między ramionami tego kąta. Kąt środkowy oparty na tym samym łuku jest dwa razy większy od kąta wpisanego, więc
∠AOB=2⋅40∘=80∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie, że kąt środkowy jest równy kątowi między styczną a cięciwą: 40∘ (wariant B).
Dzielenie przez dwa zamiast mnożenia: 20∘ (wariant A).
Dopełnienie do 180∘ zamiast podwojenia: 140∘ (wariant D).
Sprawdzana umiejętność: wykorzystanie zależności między kątem stycznej z cięciwą a kątem środkowym
Zadanie 94.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Prosta k jest styczna w punkcie A do okręgu opisanego na trójkącie ABC. Na prostej k leżą punkty P i Q po różnych stronach punktu A. Punkty B i C leżą po tej samej stronie prostej k, a półproste AP, AB, AC, AQ leżą w tej właśnie kolejności. Wiadomo, że ∠PAB=50∘ i ∠CAQ=65∘.
Oblicz miary kątów trójkąta ABC.
Odpowiedź
Odpowiedź:∠A=65∘, ∠B=65∘, ∠C=50∘
Rozwiązanie
Kąt między styczną a cięciwą jest równy kątowi wpisanemu opartemu na łuku zawartym między ramionami tego kąta.
Kąt PAB obejmuje łuk AB (niezawierający C), więc ∠ACB=∠PAB=50∘.
Kąt CAQ obejmuje łuk AC (niezawierający B), więc ∠ABC=∠CAQ=65∘.
Kąty PAB, BAC, CAQ tworzą razem kąt półpełny:
∠BAC=180∘−50∘−65∘=65∘
Sprawdzenie: 65∘+65∘+50∘=180∘.
Odpowiedź: ∠A=65∘, ∠B=65∘, ∠C=50∘.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne przypisanie: ∠ACB=50∘ i ∠ABC=65∘ (z twierdzenia o kącie między styczną a cięciwą). 1 p. — obliczenie ∠BAC=65∘. 0 p. — brak postępu albo zamiana kątów miejscami bez części poprawnej.
Typowe błędy
Zamiana kątów: przypisanie 50∘ do B zamiast do C (kąt wpisany leży naprzeciw łuku, nie przy nim).
Przyjęcie ∠BAC=50∘+65∘ albo 180∘−50∘ bez odjęcia drugiego kąta.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie kątów trójkąta wpisanego w okrąg z kątów między styczną a bokami
Zadanie 95.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Prosta k jest styczna w punkcie A do okręgu opisanego na trójkącie ABC.
Wykaż, że prosta k jest równoległa do prostej BC wtedy i tylko wtedy, gdy ∣AB∣=∣AC∣.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech P będzie punktem prostej k leżącym po przeciwnej stronie prostej AB niż punkt C. Wtedy kąt PAB jest kątem między styczną a cięciwą AB i opiera się na łuku AB niezawierającym C, więc z twierdzenia o kącie między styczną a cięciwą
∠PAB=∠ACB.
Punkty P i C leżą po przeciwnych stronach prostej AB, więc kąty PAB i ABC są kątami naprzemianległymi przy prostych k i BC przeciętych sieczną AB.
(⇒) Jeśli k∥BC, to kąty naprzemianległe są równe: ∠PAB=∠ABC. Razem z ∠PAB=∠ACB daje to ∠ABC=∠ACB. Trójkąt o równych kątach przy podstawie BC jest równoramienny, więc ∣AB∣=∣AC∣.
(⇐) Jeśli ∣AB∣=∣AC∣, to ∠ABC=∠ACB=∠PAB. Kąty naprzemianległe PAB i ABC są równe, więc k∥BC. ■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie, że kąt między styczną a cięciwą AB jest równy kątowi wpisanemu ACB. 1 p. — dowód implikacji: k∥BC⇒∠ABC=∠PAB=∠ACB⇒∣AB∣=∣AC∣. 1 p. — dowód implikacji odwrotnej: ∣AB∣=∣AC∣⇒∠ABC=∠PAB⇒k∥BC. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia; dowód tylko jednej implikacji z uzasadnieniem daje co najwyżej 2 p.
Typowe błędy
Wykazanie tylko jednego kierunku równoważności („wtedy i tylko wtedy" to dwie implikacje).
Użycie kąta między styczną a cięciwą bez wskazania, który kąt wpisany mu odpowiada.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu równoważności równoległości stycznej do boku i równoramienności trójkąta
Zadanie 96.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Z punktu P leżącego na zewnątrz okręgu poprowadzono styczną PT (T jest punktem styczności) oraz sieczną, która przecina okrąg w punktach A i B, przy czym punkt A leży między P a B. Wiadomo, że ∣PA∣=4 i ∣AB∣=5. Długość odcinka PT jest równa
A.20
B.6
C.41
D.9
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Z twierdzenia o siecznej i stycznej: kwadrat długości odcinka stycznej jest równy iloczynowi długości całej siecznej (od P do dalszego punktu przecięcia) i jej zewnętrznej części:
∣PT∣2=∣PA∣⋅∣PB∣
Tu ∣PB∣=∣PA∣+∣AB∣=4+5=9, więc
∣PT∣2=4⋅9=36⇒∣PT∣=6
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie ∣PA∣⋅∣AB∣=20 zamiast ∣PA∣⋅∣PB∣ (wariant A).
Pitagoras 42+52, jakby PT było przeciwprostokątną (wariant C).
Przyjęcie ∣PT∣=∣PB∣=9 (wariant D).
Sprawdzana umiejętność: stosowanie twierdzenia o siecznej i stycznej do obliczenia długości odcinka stycznej
Zadanie 97.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Cięciwy AB i CD okręgu przecinają się w punkcie P leżącym wewnątrz okręgu. Wiadomo, że ∣AP∣=3, ∣PB∣=8, ∣CD∣=10 oraz ∣CP∣<∣PD∣. Oblicz ∣CP∣.
Odpowiedź
Odpowiedź:∣CP∣=4
Rozwiązanie
Dla dwóch cięciw przecinających się w punkcie P iloczyny odcinków są równe: ∣AP∣⋅∣PB∣=∣CP∣⋅∣PD∣.
Niech ∣CP∣=x. Wtedy ∣PD∣=10−x i
3⋅8=x(10−x)⇒x2−10x+24=0
Δ=100−96=4, więc x=210−2=4 lub x=210+2=6.
Z warunku ∣CP∣<∣PD∣ (czyli x<5) zostaje x=4. Wtedy ∣PD∣=6 i 4⋅6=24.
Odpowiedź: ∣CP∣=4.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie równania z twierdzenia o cięciwach: 3⋅8=x(10−x). 1 p. — rozwiązanie równania i wybranie x=4 na podstawie warunku ∣CP∣<∣PD∣. 0 p. — brak postępu albo podanie obu wartości bez wyboru.
Typowe błędy
Przyjęcie ∣CP∣=∣PD∣=5 (cięciwy „dzielą się na pół").
Zapisanie ∣AP∣+∣PB∣=∣CP∣+∣PD∣ zamiast równości iloczynów.
Pozostawienie obu pierwiastków (4 i 6) bez wykorzystania nierówności z treści.
Sprawdzana umiejętność: stosowanie twierdzenia o przecinających się cięciwach z równaniem kwadratowym
Zadanie 98.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Z punktu P leżącego na zewnątrz okręgu poprowadzono dwie sieczne. Pierwsza przecina okrąg w punktach A i B, druga w punktach C i D, przy czym A leży między P a B, a C leży między P a D. Wiadomo, że ∣PA∣=5, ∣AB∣=7 i ∣PC∣=6. Oblicz ∣CD∣.
Odpowiedź
Odpowiedź:∣CD∣=4
Rozwiązanie
Dla dwóch siecznych z jednego punktu iloczyn całej siecznej i jej zewnętrznej części jest taki sam:
∣PA∣⋅∣PB∣=∣PC∣⋅∣PD∣
Tu ∣PB∣=∣PA∣+∣AB∣=12, więc
5⋅12=6⋅∣PD∣⇒∣PD∣=10
Szukana cięciwa to różnica: ∣CD∣=∣PD∣−∣PC∣=10−6=4.
Odpowiedź: ∣CD∣=4.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie ∣PA∣⋅∣PB∣=∣PC∣⋅∣PD∣ z ∣PB∣=12 i obliczenie ∣PD∣=10. 1 p. — obliczenie ∣CD∣=∣PD∣−∣PC∣=4. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Użycie ∣PA∣⋅∣AB∣=∣PC∣⋅∣CD∣ (pominięcie zewnętrznej części w jednej z siecznych), co daje ∣CD∣=635.
Podanie ∣PD∣=10 jako odpowiedzi, bez odjęcia ∣PC∣.
Sprawdzana umiejętność: stosowanie twierdzenia o dwóch siecznych poprowadzonych z jednego punktu
Zadanie 99.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Punkt P leży w odległości 13 od środka okręgu o promieniu 5. Przez punkt P poprowadzono sieczną, która przecina okrąg w punktach A i B, przy czym punkt A leży między P a B, a ∣AB∣=7. Oblicz ∣PA∣.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:∣PA∣=9
Rozwiązanie
Narysujmy styczną PT do okręgu (T – punkt styczności, O – środek okręgu). Promień OT jest prostopadły do stycznej, więc z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie OTP:
∣PT∣2=132−52=144
Z twierdzenia o siecznej i stycznej: ∣PT∣2=∣PA∣⋅∣PB∣. Niech ∣PA∣=x. Wtedy ∣PB∣=x+7 i
x(x+7)=144⇒x2+7x−144=0
Δ=49+576=625, Δ=25, więc x=2−7+25=9 lub x=2−7−25=−16. Ujemną długość odrzucamy.
Odpowiedź: ∣PA∣=9.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie kwadratu odcinka stycznej: ∣PT∣2=144 (Pitagoras w trójkącie OTP). 1 p. — zapisanie równania x(x+7)=144. 1 p. — rozwiązanie równania i odrzucenie x=−16: ∣PA∣=9. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Przyjęcie, że ∣PT∣=13 albo ∣PT∣=13−5=8.
Zapisanie x⋅7=144 (iloczyn zewnętrznej części i cięciwy zamiast całej siecznej).
Brak odrzucenia ujemnego pierwiastka.
Sprawdzana umiejętność: zastosowanie twierdzenia o siecznej i stycznej z danym promieniem i odległością punktu od środka
Zadanie 100.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
W czworokącie ABCD wpisanym w okrąg miary kątów A, B, C pozostają w stosunku 3:4:6. Miara kąta D jest równa
A.60∘
B.80∘
C.100∘
D.120∘
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
W czworokącie wpisanym w okrąg suma kątów przeciwległych jest równa 180∘. Kąty A i C są przeciwległe:
3k+6k=180∘⇒k=20∘
Zatem ∠B=4k=80∘, a kąt D, przeciwległy do B, ma miarę 180∘−80∘=100∘.
(Kontrola: 60∘+80∘+120∘+100∘=360∘.)
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie miary kąta A (60∘), kąta B (80∘) albo C (120∘) zamiast D (warianty A, B, D).
Użycie sumy 360∘ dla trzech kątów zamiast własności kątów przeciwległych.
Sprawdzana umiejętność: wykorzystanie własności kątów przeciwległych czworokąta wpisanego w okrąg
Zadanie 101.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trapez równoramienny o podstawach długości 4 i 16 można wpisać okrąg. Oblicz promień tego okręgu.
Odpowiedź
Odpowiedź:r=4
Rozwiązanie
Okrąg można wpisać w czworokąt wtedy, gdy sumy długości przeciwległych boków są równe. W trapezie równoramiennym o ramieniu c:
4+16=c+c⇒c=10
Wysokość trapezu: rzut ramienia na dłuższą podstawę ma długość 216−4=6, więc h=102−62=8.
Okrąg wpisany w trapez jest styczny do obu podstaw, więc jego średnica jest równa wysokości: 2r=8.
Odpowiedź: r=4.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wykorzystanie warunku a+c1=b+c2 i obliczenie ramienia c=10. 1 p. — obliczenie wysokości h=8 i promienia r=2h=4. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Przyjęcie, że ramię jest równe średniej podstaw (10) bez uzasadnienia — wynik jest dobry, ale brakuje warunku opisywalności.
Przyjęcie promienia równego wysokości: r=8.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie promienia okręgu wpisanego w trapez równoramienny z warunku istnienia okręgu
Zadanie 102.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
W okrąg o promieniu 5 wpisano trapez równoramienny, którego podstawy mają długości 6 i 8. Oblicz pole tego trapezu. Rozważ wszystkie możliwości.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Pole jest równe 7 albo 49.
Rozwiązanie
Środek O okręgu leży na osi symetrii trapezu, która jest prostopadła do obu podstaw i przechodzi przez ich środki. Policzymy odległości środka od podstaw (od cięciw o długościach 8 i 6).
Dla cięciwy 8: d1=52−42=3. Dla cięciwy 6: d2=52−32=4.
Są dwa położenia podstaw względem środka O.
1) Podstawy po tej samej stronie środka. Wysokość h=d2−d1=1, więc
S=26+8⋅1=7
2) Podstawy po przeciwnych stronach środka. Wysokość h=d1+d2=7, więc
S=26+8⋅7=49
W obu przypadkach trapez istnieje (jest to równoramienny trapez wpisany w ten okrąg).
Odpowiedź: pole trapezu jest równe 7 albo 49.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie odległości środka okręgu od obu podstaw: 3 i 4. 1 p. — rozważenie obu położeń środka względem podstaw i wyznaczenie wysokości 1 oraz 7. 1 p. — obliczenie obu pól: 7 i 49. 0 p. — brak postępu; rozważenie tylko jednego położenia daje co najwyżej 2 p.
Typowe błędy
Rozważenie tylko przypadku, w którym środek leży wewnątrz trapezu (wysokość 7).
Odległość środka od cięciwy liczona jako 52−82 (cała cięciwa zamiast połowy).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pól trapezów równoramiennych wpisanych w okrąg z uwzględnieniem dwóch położeń podstaw
Zadanie 103.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
W trójkącie ABC dane są: ∣AB∣=6, ∣AC∣=9 i ∣BC∣=10. Dwusieczna kąta BAC przecina bok BC w punkcie D. Długość odcinka BD jest równa
A.3,75
B.4
C.5
D.6
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Dwusieczna dzieli przeciwległy bok na odcinki w stosunku długości sąsiednich boków:
∣DC∣∣BD∣=∣AC∣∣AB∣=96=32
Zatem ∣BD∣:∣DC∣=2:3 i ∣BD∣+∣DC∣=10, czyli ∣BD∣=52⋅10=4.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Prawe strony obu równości są równe lewym stronom tego samego ilorazu, więc
∣DC∣∣BD∣=∣AC∣∣AB∣■
Inny sposób
Z twierdzenia sinusów w trójkątach ABD i ADC:
sin2α∣BD∣=sin∠ADB∣AB∣,sin2α∣DC∣=sin∠ADC∣AC∣
Kąty ADB i ADC dopełniają się do 180∘, więc ich sinusy są równe. Dzieląc stronami pierwszą równość przez drugą, dostajemy ∣DC∣∣BD∣=∣AC∣∣AB∣.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyrażenie stosunku pól PADCPABD przez ∣DC∣∣BD∣ (wspólna wysokość). 1 p. — wyrażenie tego samego stosunku pól przez ∣AC∣∣AB∣ z użyciem wzoru z sinusem i równości kątów ∠BAD=∠DAC. 1 p. — porównanie obu wyrażeń i wniosek. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia; sprawdzenie na przykładzie liczbowym nie jest dowodem.
Typowe błędy
Sprawdzenie twierdzenia tylko dla trójkąta równoramiennego (wtedy dwusieczna jest środkową i teza jest oczywista).
Pominięcie uzasadnienia, że kąty BAD i DAC są równe, jest błędem: to właśnie z nich zniknie sinus.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu twierdzenia o dwusiecznej kąta trójkąta
Zadanie 106.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Podstawy trapezu ABCD mają długości ∣AB∣=9 i ∣CD∣=6. Przekątne AC i BD przecinają się w punkcie O. Pole trójkąta COD jest równe 8.
Oblicz pole trapezu ABCD.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:50
Rozwiązanie
Trójkąty AOB i COD są podobne (kąty naprzemianległe przy równoległych podstawach i kąty wierzchołkowe przy O). Skala podobieństwa to k=∣CD∣∣AB∣=69=23.
**Pole trójkąta AOB:** stosunek pól równa się k2, więc PAOB=8⋅49=18.
**Pola trójkątów AOD i BOC.** Trójkąty AOD i COD mają wspólną wysokość z wierzchołka D na prostą AC, więc ich pola mają się tak, jak podstawy ∣AO∣ i ∣OC∣. Z podobieństwa ∣OC∣∣AO∣=k=23, zatem
PAOD=8⋅23=12
Trójkąty ABD i ABC mają wspólną podstawę AB i równe wysokości (podstawy są równoległe), więc równe pola. Odejmując wspólną część AOB: PAOD=PBOC=12.
Pole trapezu:
8+18+12+12=50
Odpowiedź: pole trapezu jest równe 50.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — uzasadnienie podobieństwa trójkątów AOB i COD, wyznaczenie skali 23 i pola PAOB=18. 1 p. — wyznaczenie pola PAOD=12 (np. ze stosunku ∣OC∣∣AO∣) oraz uzasadnienie PBOC=PAOD. 1 p. — zsumowanie czterech pól: 50. 0 p. — brak postępu; przyjęcie, że pole trapezu to suma tylko dwóch trójkątów, nie daje punktów za ostatni etap.
Typowe błędy
Zastosowanie skali 23 zamiast kwadratu skali do stosunku pól: 8⋅23=12 dla PAOB.
Pominięcie trójkątów AOD i BOC i podanie sumy 8+18=26.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola trapezu z pola trójkąta wyznaczonego przez przekątne i podobieństwa trójkątów
Zadanie 107.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trójkącie ABC punkt D leży na boku AC, a punkt E na boku BC, przy czym odcinek DE jest równoległy do boku AB oraz ∣CD∣:∣DA∣=3:2. Pole trójkąta ABC jest równe 50. Pole trójkąta CDE jest równe
A.8
B.18
C.30
D.32
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Trójkąty CDE i CAB są podobne, bo DE∥AB (wspólny kąt przy C i kąty odpowiadające). Skala: ∣CD∣:∣CA∣=3:(3+2)=53.
Pola mają się tak, jak kwadrat skali:
PCDE=50⋅(53)2=50⋅259=18
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Skala policzona jako 52 (odcinek DA zamiast CD): 50⋅254=8 (wariant A).
Pomnożenie przez skalę bez podniesienia do kwadratu: 50⋅53=30 (wariant C).
Pole czworokąta ABED zamiast trójkąta: 50−18=32 (wariant D).
Sprawdzana umiejętność: zastosowanie skali podobieństwa i stosunku pól w trójkącie z odcinkiem równoległym do boku
Zadanie 108.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trójkącie prostokątnym ABC kąt przy wierzchołku C jest prosty. Wysokość CD dzieli przeciwprostokątną AB na odcinki o długościach ∣AD∣=4 i ∣DB∣=9. Oblicz ∣CD∣ oraz ∣AC∣.
Odpowiedź
Odpowiedź:∣CD∣=6, ∣AC∣=213
Rozwiązanie
Trójkąty ADC i CDB są prostokątne i podobne, bo ∠ACD=∠CBD (oba dopełniają kąt A do 90∘). Z podobieństwa:
∣CD∣∣AD∣=∣DB∣∣CD∣⇒∣CD∣2=4⋅9=36⇒∣CD∣=6
Przyprostokątną AC liczymy z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie ADC:
∣AC∣=42+62=52=213
Odpowiedź: ∣CD∣=6, ∣AC∣=213.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — uzasadnienie podobieństwa trójkątów ADC i CDB i obliczenie ∣CD∣=6. 1 p. — obliczenie ∣AC∣=213. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Przyjęcie ∣CD∣=24+9 (średnia arytmetyczna zamiast geometrycznej).
Zestawienie boków trójkątów podobnych w złej kolejności i otrzymanie ∣CD∣2=94.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości i przyprostokątnej w trójkącie prostokątnym z podobieństwa trójkątów
Zadanie 109.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Punkty D i E leżą na bokach – odpowiednio – AB i AC trójkąta ABC, przy czym DE∥BC. Odcinek DE dzieli trójkąt na trójkąt ADE i trapez DBCE o równych polach.
Oblicz stosunek ∣AD∣:∣AB∣.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:∣AD∣:∣AB∣=22
Rozwiązanie
Trójkąty ADE i ABC są podobne, bo DE∥BC. Oznaczmy skalę k=∣AB∣∣AD∣ i pole trójkąta ABC przez P. Wtedy PADE=k2P.
Trapez ma pole P−k2P. Pola trójkąta ADE i trapezu są równe, więc PADE to połowa pola całego trójkąta:
k2P=21P⇒k2=21⇒k=21=22
(k>0, bo jest ilorazem długości.)
Odpowiedź: ∣AD∣:∣AB∣=22.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — uzasadnienie podobieństwa trójkątów i zapisanie PADE=k2P. 1 p. — zauważenie, że z równości pól trójkąt ADE ma połowę pola trójkąta ABC: k2=21. 1 p. — obliczenie k=22. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Odpowiedź k=21: uczeń utożsamia stosunek pól ze skalą.
Przyjęcie, że DE musi być środkową („dzieli na pół").
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie stosunku podziału boku trójkąta prostą równoległą do podstawy przy równych polach figur
Zadanie 110.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trójkącie ABC oznaczamy a=∣BC∣, b=∣CA∣, c=∣AB∣, a przez R promień okręgu opisanego na tym trójkącie.
Wykaż, że pole trójkąta ABC jest równe 4Rabc.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Pole trójkąta wyrażamy wzorem z sinusem kąta γ=∠ACB zawartego między bokami a i b:
P=21absinγ
Z twierdzenia sinusów bok c, leżący naprzeciw kąta γ, spełnia sinγc=2R, czyli
sinγ=2Rc
Podstawiamy do wzoru na pole:
P=21ab⋅2Rc=4Rabc■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie pola wzorem P=21absinγ. 1 p. — wyznaczenie sinγ=2Rc z twierdzenia sinusów i podstawienie, prowadzące do tezy. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia; sprawdzenie dla jednego trójkąta nie jest dowodem.
Typowe błędy
Użycie twierdzenia sinusów w postaci sinγc=R (zapomniana dwójka) i wyprowadzenie 2Rabc.
Wykazanie wzoru tylko dla trójkąta prostokątnego.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu wzoru na pole trójkąta przez promień okręgu opisanego
Zadanie 111.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Boki równoległoboku mają długości a i b, a jego przekątne e i f.
Wykaż, że e2+f2=2a2+2b2.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech kąt równoległoboku między bokami a i b wynosi α. Sąsiedni kąt ma miarę 180∘−α.
Przekątna e leży naprzeciw kąta α w trójkącie o bokach a, b, więc z twierdzenia cosinusów
e2=a2+b2−2abcosα
Przekątna f leży naprzeciw kąta 180∘−α i cos(180∘−α)=−cosα, więc
f2=a2+b2−2abcos(180∘−α)=a2+b2+2abcosα
Dodajemy stronami; wyrazy z cosinusem się redukują:
e2+f2=2a2+2b2■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie twierdzenia cosinusów dla obu przekątnych, z kątami α i 180∘−α. 1 p. — wykorzystanie cos(180∘−α)=−cosα i dodanie równości stronami, prowadzące do tezy. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia.
Typowe błędy
Zapisanie twierdzenia cosinusów dla obu przekątnych z tym samym kątem α — wtedy e=f, a to prawda tylko w prostokącie.
Sprawdzenie tezy dla prostokąta lub rombu zamiast dowodu ogólnego.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu zależności między przekątnymi i bokami równoległoboku
Zadanie 112.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
W czworokąt ABCD wpisano okrąg.
Wykaż, że ∣AB∣+∣CD∣=∣BC∣+∣DA∣.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Oznaczmy punkty styczności okręgu z bokami AB, BC, CD, DA – odpowiednio – przez K, L, M, N. Odcinki stycznych poprowadzonych do okręgu z jednego punktu mają równe długości. Oznaczmy
∣AK∣=∣AN∣=x,∣BK∣=∣BL∣=y,∣CL∣=∣CM∣=z,∣DM∣=∣DN∣=t
Wtedy
∣AB∣+∣CD∣=(x+y)+(z+t),∣BC∣+∣DA∣=(y+z)+(t+x)
Obie sumy są równe x+y+z+t. ■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — oznaczenie punktów styczności i zapisanie równości odcinków stycznych z jednego punktu (cztery pary). 1 p. — wyrażenie obu sum przez x,y,z,t i wniosek. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia; sprawdzenie dla kwadratu lub rombu nie jest dowodem.
Typowe błędy
Sprawdzenie dla kwadratu (wszystkie boki równe, więc teza „widoczna").
Przyjęcie, że punkty styczności są środkami boków.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu warunku koniecznego opisywalności czworokąta na okręgu
Zadanie 113.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Z punktu P leżącego na zewnątrz okręgu poprowadzono styczną PT (T – punkt styczności) oraz sieczną przecinającą okrąg w punktach A i B, przy czym punkt A leży między P a B.
Wykaż, że ∣PT∣2=∣PA∣⋅∣PB∣.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Rozważmy trójkąty PTA i PBT.
Mają wspólny kąt przy wierzchołku P.
Kąt PTA jest kątem między styczną PT a cięciwą TA, więc jest równy kątowi wpisanemu opartemu na łuku TA, czyli ∠PTA=∠TBA=∠TBP (punkt A leży na odcinku PB).
Trójkąty mają zatem dwa kąty równe, więc są podobne (cecha kk): PTA∼PBT. Z podobieństwa:
∣PB∣∣PT∣=∣PT∣∣PA∣
czyli ∣PT∣2=∣PA∣⋅∣PB∣. ■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zauważenie wspólnego kąta P i wskazanie trójkątów PTA, PBT. 1 p. — uzasadnienie równości ∠PTA=∠TBP twierdzeniem o kącie między styczną a cięciwą. 1 p. — wniosek o podobieństwie i zapisanie proporcji prowadzącej do tezy. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia; powołanie się na tezę jako znane twierdzenie nie jest dowodem.
Typowe błędy
Zapisanie podobieństwa w złej kolejności wierzchołków i proporcji ∣PA∣∣PT∣=∣PT∣∣PB∣ (dzięki symetrii często wychodzi ta sama teza, ale błędnym rozumowaniem).
Powołanie się na równość kątów bez wskazania, dlaczego zachodzi.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu twierdzenia o siecznej i stycznej przez podobieństwo trójkątów
Zadanie 114.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trójkącie ostrokątnym ABC punkty D i E są spodkami wysokości poprowadzonych z wierzchołków – odpowiednio – A i B (punkt D leży na boku BC, a punkt E na boku AC).
Wykaż, że ∣CD∣⋅∣CB∣=∣CE∣⋅∣CA∣.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Rozważmy trójkąty CDA i CEB.
Oba są prostokątne: ∠CDA=90∘ (bo AD⊥BC) i ∠CEB=90∘ (bo BE⊥AC).
Mają wspólny kąt ostry przy wierzchołku C (punkt D leży na CB, a E na CA, więc kąty DCA i ECB to ten sam kąt ACB).
Zatem trójkąty są podobne (cecha kk): CDA∼CEB, przy czym D↔E, A↔B. Z podobieństwa:
∣CE∣∣CD∣=∣CB∣∣CA∣
Mnożąc na krzyż, otrzymujemy ∣CD∣⋅∣CB∣=∣CE∣⋅∣CA∣. ■
Inny sposób
Punkty D i E leżą na okręgu o średnicy AB, bo oba kąty ADB i AEB są proste. Półproste CB i CA są siecznymi tego okręgu poprowadzonymi z punktu C (leżącego na zewnątrz okręgu, bo kąt ACB jest ostry). Z twierdzenia o dwóch siecznych ∣CD∣⋅∣CB∣=∣CE∣⋅∣CA∣.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie dwóch trójkątów prostokątnych CDA i CEB. 1 p. — uzasadnienie podobieństwa (wspólny kąt przy C i kąty proste) wraz z prawidłowym ustawieniem odpowiadających wierzchołków. 1 p. — zapisanie proporcji i wniosek. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia.
Typowe błędy
Zapisanie proporcji w złej kolejności (∣CA∣∣CD∣=∣CB∣∣CE∣ wymaga innego odpowiadania wierzchołków i prowadzi do innej tezy).
Powołanie się na „oczywisty" rysunek bez wskazania kątów.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu zależności między odcinkami wyznaczonymi przez spodki wysokości trójkąta
Zadanie 115.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych długości a i b oraz przeciwprostokątnej długości c promień okręgu wpisanego jest równy r.
Wykaż, że r=2a+b−c.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech kąt prosty będzie przy wierzchołku C, a okrąg wpisany niech będzie styczny do przyprostokątnych BC i AC w punktach K i L. Czworokąt OKCL (O – środek okręgu) ma trzy kąty proste (OK⊥BC, OL⊥AC, ∠C=90∘) i dwa sąsiednie boki równe r, więc jest kwadratem o boku r. Stąd ∣CK∣=∣CL∣=r.
Zatem ∣BK∣=a−r i ∣AL∣=b−r.
Odcinki stycznych do okręgu poprowadzonych z jednego punktu są równe. Jeśli okrąg jest styczny do przeciwprostokątnej w punkcie M, to ∣BM∣=∣BK∣=a−r i ∣AM∣=∣AL∣=b−r. Ponieważ M leży na odcinku AB,
c=∣AM∣+∣BM∣=(a−r)+(b−r)
2r=a+b−c⇒r=2a+b−c■
Inny sposób
Można skorzystać ze wzoru P=pr, gdzie p=2a+b+c. Pole trójkąta prostokątnego to P=2ab, więc r=a+b+cab. Mnożąc licznik i mianownik przez (a+b−c) i korzystając z c2=a2+b2: mianownik daje (a+b)2−c2=2ab, więc r=2abab(a+b−c)=2a+b−c.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — uzasadnienie, że ∣CK∣=∣CL∣=r (kwadrat OKCL), i zapisanie ∣BK∣=a−r, ∣AL∣=b−r. 1 p. — wykorzystanie równości odcinków stycznych do przeciwprostokątnej, zapisanie c=(a−r)+(b−r) i wniosek. 0 p. — brak poprawnego uzasadnienia; sprawdzenie wzoru dla trójkąta 3,4,5 nie jest dowodem.
Typowe błędy
Sprawdzenie wzoru tylko dla trójkąta 3,4,5 (r=1).
Przyjęcie, że ∣CK∣=∣CL∣=r bez uzasadnienia.
Sprawdzana umiejętność: przeprowadzenie dowodu wzoru na promień okręgu wpisanego w trójkąt prostokątny
Zadanie 116.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg i ma boki: ∣AB∣=3, ∣BC∣=2, ∣CD∣=3, ∣DA∣=5.
Oblicz długość przekątnej BD oraz pole tego czworokąta.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:∣BD∣=19, P=4213
Rozwiązanie
W czworokącie wpisanym w okrąg kąty A i C są przeciwległe, więc ∠C=180∘−∠A i cosC=−cosA. Przekątną BD policzymy z twierdzenia cosinusów w trójkątach ABD i CBD.
W trójkącie ABD: ∣BD∣2=32+52−2⋅3⋅5cosA=34−30cosA.
W trójkącie CBD: ∣BD∣2=22+32−2⋅2⋅3cosC=13+12cosA.
Przyrównujemy oba wyrażenia:
34−30cosA=13+12cosA⇒21=42cosA⇒cosA=21
Zatem ∠A=60∘, ∠C=120∘ i ∣BD∣2=34−15=19, czyli ∣BD∣=19.
1 p. — zapisanie twierdzenia cosinusów w obu trójkątach z wykorzystaniem cosC=−cosA. 1 p. — obliczenie cosA=21 (czyli ∠A=60∘). 1 p. — obliczenie ∣BD∣=19. 1 p. — obliczenie pola jako sumy pól trójkątów: 4213. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Przyjęcie cosC=cosA (zapomniane, że kąty przeciwległe dopełniają się do 180∘).
Przyjęcie sin120∘=−23.
Policzenie pola jako 3⋅5⋅… (brak 21).
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie przekątnej i pola czworokąta wpisanego w okrąg z twierdzenia cosinusów dla dwóch trójkątów
Zadanie 117.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Boki trójkąta mają długości 2, 3 i 4. Cosinus najmniejszego kąta tego trójkąta jest równy
A.−41
B.41
C.1611
D.87
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Najmniejszy kąt leży naprzeciw najkrótszego boku, czyli boku 2. Z twierdzenia cosinusów:
22=32+42−2⋅3⋅4cosα
4=25−24cosα⇒cosα=2421=87
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Błąd znaku w wyniku największego kąta: 41 (wariant B).
Obliczenie kąta naprzeciw boku 3: 164+16−9=1611 (wariant C).
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie cosinusa najmniejszego kąta trójkąta o danych bokach z twierdzenia cosinusów
Zadanie 118.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Boki równoległoboku mają długości 12 i 5, a kąt rozwarty tego równoległoboku ma miarę 120∘. Pole tego równoległoboku jest równe
A.15
B.153
C.30
D.303
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Pole równoległoboku o bokach a, b i kącie α między nimi to S=absinα. Sinus kąta rozwartego jest taki sam jak sinus kąta 180∘−120∘=60∘:
S=12⋅5⋅sin120∘=60⋅23=303
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie wzoru na pole trójkąta (z 21): 153 (wariant B).
Przyjęcie sin120∘=21: 30 (wariant C) albo 15 (oba błędy naraz, wariant A).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola równoległoboku ze wzoru z sinusem kąta rozwartego
Zadanie 119.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Cięciwy AB i CD okręgu przecinają się w punkcie P leżącym wewnątrz okręgu. Wiadomo, że ∣AP∣=4, ∣PB∣=9 i ∣CP∣=3. Długość odcinka PD jest równa
A.6,75
B.10
C.12
D.108
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Dla cięciw przecinających się w punkcie P zachodzi ∣AP∣⋅∣PB∣=∣CP∣⋅∣PD∣:
4⋅9=3⋅∣PD∣⇒∣PD∣=12
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Proporcja zamiast równości iloczynów: ∣PB∣∣AP∣=∣PD∣∣CP∣ daje 6,75 (wariant A).
Równość sum: ∣AP∣+∣PB∣=∣CP∣+∣PD∣ daje 10 (wariant B).
Pomnożenie wszystkich trzech długości: 108 (wariant D).
Sprawdzana umiejętność: stosowanie twierdzenia o przecinających się cięciwach do obliczenia długości odcinka
Zadanie 120.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Prosta styczna do okręgu w punkcie A tworzy z cięciwą AB kąt 70∘. Punkty A i B dzielą okrąg na dwa łuki. Miara dłuższego z nich jest równa
A.70∘
B.110∘
C.140∘
D.220∘
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Kąt między styczną a cięciwą ma miarę równą połowie miary łuku zawartego między jego ramionami. Zatem krótszy łuk AB (zawarty wewnątrz kąta 70∘) ma miarę 2⋅70∘=140∘.
Cały okrąg to 360∘, więc dłuższy łuk ma
360∘−140∘=220∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie, że miara łuku jest równa kątowi między styczną a cięciwą: 70∘ (wariant A).
Zatrzymanie się na krótszym łuku: 140∘ (wariant C).
Obliczenie 180∘−70∘=110∘ (wariant B).
Sprawdzana umiejętność: wykorzystanie zależności między kątem stycznej z cięciwą a łukiem, na którym się opiera
Zadanie 121.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
W czworokąt ABCD wpisano okrąg. Boki mają długości ∣AB∣=9, ∣BC∣=14, ∣CD∣=8. Długość boku DA jest równa
A.3
B.15
C.17
D.31
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Okrąg można wpisać w czworokąt, gdy sumy długości przeciwległych boków są równe:
∣AB∣+∣CD∣=∣BC∣+∣DA∣⇒9+8=14+∣DA∣
Stąd ∣DA∣=3.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zestawienie sąsiednich boków: ∣AB∣+∣BC∣=∣CD∣+∣DA∣ daje 15 (wariant B).
Dodanie dwóch boków sąsiednich do trzeciego bez warunku: 9+8=17 (wariant C).
Dodanie wszystkich trzech długości: 31 (wariant D).
Sprawdzana umiejętność: stosowanie warunku istnienia okręgu wpisanego w czworokąt do wyznaczenia długości boku
Zadanie 122.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dwa punkty obserwacyjne A i B na brzegu rzeki są oddalone o 602 m. Z punktu A drzewo C na drugim brzegu widać pod kątem 30∘ do kierunku AB, a z punktu B pod kątem 105∘ do kierunku BA (czyli ∠CAB=30∘, ∠CBA=105∘). Oblicz odległość drzewa od punktu B.
Odpowiedź
Odpowiedź:∣BC∣=60 m
Rozwiązanie
W trójkącie ABC znamy dwa kąty, więc trzeci to ∠ACB=180∘−30∘−105∘=45∘.
Bok AB leży naprzeciw kąta C, a bok BC naprzeciw kąta A. Z twierdzenia sinusów:
sin30∘∣BC∣=sin45∘∣AB∣⇒∣BC∣=22602⋅21=60
Odpowiedź: drzewo jest oddalone od punktu B o 60 m.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie trzeciego kąta 45∘ i zapisanie proporcji z twierdzenia sinusów. 1 p. — obliczenie ∣BC∣=60 m. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Użycie kąta 105∘ jako kąta naprzeciw boku AB (pomylenie, który kąt leży naprzeciw).
Zapomnienie o trzecim kącie: sin105∘ i sin30∘ wstawione do jednej proporcji bez sensu geometrycznego.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie odległości w terenie z twierdzenia sinusów po wyznaczeniu trzeciego kąta
Zadanie 123.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dwa okręgi o promieniach 4 i 9 są styczne zewnętrznie. Prosta k jest styczna do obu okręgów i oba punkty styczności leżą po tej samej stronie prostej przechodzącej przez środki okręgów (jest to wspólna styczna zewnętrzna). Oblicz odległość między punktami styczności prostej k z tymi okręgami.
Odpowiedź
Odpowiedź:12
Rozwiązanie
Niech O1, O2 będą środkami okręgów, a A, B punktami styczności prostej k. Odcinki O1A i O2B są prostopadłe do k, więc równoległe i mają długości 4 i 9.
Odległość środków: okręgi są styczne zewnętrznie, więc ∣O1O2∣=4+9=13.
Poprowadźmy z O1 odcinek równoległy do k do przecięcia z O2B w punkcie C. Powstaje trójkąt prostokątny O1CO2 z przeciwprostokątną 13 i przyprostokątną ∣O2C∣=9−4=5.
∣AB∣=∣O1C∣=132−52=144=12
Odpowiedź: 12.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie ∣O1O2∣=13 i konstrukcja trójkąta prostokątnego z przyprostokątną 9−4=5. 1 p. — obliczenie ∣AB∣=12 z twierdzenia Pitagorasa. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Przyjęcie przyprostokątnej 4+9=13 (jakby styczna była wewnętrzna) i przeciwprostokątnej 13.
Przyjęcie, że ∣AB∣=∣O1O2∣=13.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości wspólnej stycznej zewnętrznej dwóch okręgów stycznych zewnętrznie
Zadanie 124.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W trapez prostokątny wpisano okrąg o promieniu 6. Dłuższe ramię trapezu ma długość 13. Oblicz pole tego trapezu.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:150
Rozwiązanie
W trapezie prostokątnym krótsze ramię jest prostopadłe do podstaw, więc jest wysokością trapezu. Okrąg wpisany jest styczny do obu podstaw, więc jego średnica jest równa wysokości:
h=2r=12
Okrąg można wpisać w czworokąt, gdy sumy długości przeciwległych boków są równe. Podstawy a, b są przeciwległe, a ramiona (12 i 13) również, więc
a+b=12+13=25
Pole trapezu:
S=2a+b⋅h=225⋅12=150
Odpowiedź: pole trapezu jest równe 150.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zauważenie, że krótsze ramię jest wysokością i h=2r=12. 1 p. — wykorzystanie warunku opisywalności: a+b=12+13=25. 1 p. — obliczenie pola: 150. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Przyjęcie, że wysokość jest równa promieniowi: h=6.
Przyjęcie, że a+b to suma długości ramion i obliczanie pola jako 212+13⋅6.
Próba wyznaczenia a i b osobno (nie da się z danych — i nie trzeba).
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie pola trapezu prostokątnego opisanego na okręgu z warunku opisywalności
Zadanie 125.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
W trójkącie ABC dane są: ∣AB∣=13, ∣BC∣=14 i ∣CA∣=15. Oblicz odległość środka okręgu wpisanego w ten trójkąt od wierzchołka A.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:65
Rozwiązanie
Plan: znajdziemy promień r okręgu wpisanego i długość odcinka stycznej z wierzchołka A, a potem użyjemy twierdzenia Pitagorasa w trójkącie utworzonym przez A, środek okręgu I i punkt styczności.
Pole i promień.p=213+14+15=21. Ze wzoru Herona:
S=21⋅8⋅7⋅6=84,r=pS=2184=4
**Odcinek stycznej z A.** Niech okrąg dotyka boków AB i AC w punktach K i L, a boku BC w punkcie M. Odcinki stycznych z jednego punktu są równe: ∣AK∣=∣AL∣=x, ∣BK∣=∣BM∣=y, ∣CL∣=∣CM∣=z. Wtedy
x+y=13,y+z=14,x+z=15
Dodając: 2(x+y+z)=42, więc x+y+z=21 i x=21−14=7.
Odległość. Promień IK jest prostopadły do AB, więc trójkąt AKI jest prostokątny z przyprostokątnymi ∣AK∣=7 i ∣IK∣=4:
∣AI∣=72+42=65
Odpowiedź: 65.
Inny sposób
Można obliczyć kąt A: z twierdzenia cosinusów cosA=2⋅13⋅15132+152−142=6533. Środek okręgu wpisanego leży na dwusiecznej kąta A, więc sin2A=21−cosA=6516=654. Z trójkąta prostokątnego AKI: ∣AI∣=sin2Ar=4465=65.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola (wzór Herona) i promienia r=4. 1 p. — wykorzystanie równości odcinków stycznych i zapisanie układu x+y=13, y+z=14, x+z=15. 1 p. — obliczenie x=∣AK∣=7. 1 p. — zastosowanie twierdzenia Pitagorasa w trójkącie AKI: ∣AI∣=65. 0 p. — brak postępu.
Typowe błędy
Przyjęcie ∣AK∣=213+15=14 albo ∣AK∣=213 (styczna nie jest połową boku).
Pomylenie r z promieniem okręgu opisanego i użycie R=865 w trójkącie.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie odległości środka okręgu wpisanego od wierzchołka trójkąta z użyciem pola, promienia i odcinków stycznych
Używamy plików cookies, żeby strona działała poprawnie i żebyśmy wiedzieli, które treści
są dla Was przydatne. Statystyki możesz odrzucić — strona zadziała tak samo. Polityka prywatności