W tej książce: błędy językowe, funkcje języka, perswazja, styl, styl naukowy, manipulacja, porównanie tekstów, uzasadnianie, uogólnienie, teza. 54 zadań z rozwiązaniami krok po kroku.
Część podstawowa
Zadanie 1.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj dwa teksty o telefonach komórkowych w szkole.
Tekst A (Tekst autorski)
> Telefon w ławce szkolnej działa jak otwarte okno w czasie sprawdzianu: wystarczy jedno powiadomienie, by uwaga ucznia uciekła. Każdy nauczyciel wie, jak trudno prowadzić lekcję, gdy połowa klasy zerka pod ławkę. Szkoła powinna więc wprowadzić całkowity zakaz używania telefonów na lekcjach i w czasie przerw. Przerwy mają służyć rozmowie i ruchowi, a nie przewijaniu ekranu. Wiem, że rodzice chcą mieć kontakt z dziećmi, ale w pilnej sprawie można zadzwonić do sekretariatu. Zakaz nie jest karą. Jest ochroną czasu, który uczniowie spędzają na nauce i na relacjach z rówieśnikami.
Tekst B (Tekst autorski)
> Całkowity zakaz telefonów wygląda na proste rozwiązanie, ale uczy uczniów tylko jednego: ukrywania urządzeń. Zamiast zakazywać, szkoła powinna ustalić jasne zasady. Telefon może leżeć w plecaku podczas sprawdzianu, a na lekcji języka obcego służyć jako słownik. Młody człowiek musi nauczyć się korzystać z technologii rozsądnie, bo po szkole nikt nie schowa mu telefonu do szafki. Przerwa to także czas, w którym uczeń może odpisać rodzicom lub sprawdzić rozkład jazdy autobusu. Szkoła ma wychowywać do samodzielności, a nie do posłuszeństwa wobec zakazów.
Wskaż poprawny opis stanowisk autorów.
A.Obaj autorzy uważają, że telefony należy w szkole całkowicie zakazać.
B.Autor A popiera całkowity zakaz telefonów, a autor B proponuje ustalenie zasad zamiast zakazu.
C.Autor A proponuje ustalenie zasad zamiast zakazu, a autor B popiera całkowity zakaz telefonów.
D.Obaj autorzy uważają, że uczniowie powinni swobodnie korzystać z telefonów na lekcjach.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Stanowisko autora poznajesz po jego tezie, czyli zdaniu, w którym mówi, co szkoła powinna zrobić.
W tekście A teza brzmi: „Szkoła powinna więc wprowadzić całkowity zakaz używania telefonów”. Autor A jest za zakazem.
W tekście B teza brzmi: „Zamiast zakazywać, szkoła powinna ustalić jasne zasady”. Autor B jest przeciw zakazowi, ale za uregulowaniem sprawy.
Autorzy zajmują więc różne stanowiska. To wyklucza warianty A i D, w których są zgodni, oraz wariant C, w którym zamieniono role autorów.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zakaz popiera tylko autor A; autor B wprost go krytykuje.
C) Uczeń zamienia autorów: to autor B proponuje zasady, a autor A zakaz.
D) Autor A chce zakazu, a autor B dopuszcza telefon tylko w określonych sytuacjach, więc żaden nie mówi o swobodnym używaniu.
Sprawdzana umiejętność: Określasz, jakie stanowisko zajmuje każdy z dwóch autorów w tej samej sprawie.
Zadanie 2.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj dwa teksty o telefonach komórkowych w szkole.
Tekst A (Tekst autorski)
> Telefon w ławce szkolnej działa jak otwarte okno w czasie sprawdzianu: wystarczy jedno powiadomienie, by uwaga ucznia uciekła. Każdy nauczyciel wie, jak trudno prowadzić lekcję, gdy połowa klasy zerka pod ławkę. Szkoła powinna więc wprowadzić całkowity zakaz używania telefonów na lekcjach i w czasie przerw. Przerwy mają służyć rozmowie i ruchowi, a nie przewijaniu ekranu. Wiem, że rodzice chcą mieć kontakt z dziećmi, ale w pilnej sprawie można zadzwonić do sekretariatu. Zakaz nie jest karą. Jest ochroną czasu, który uczniowie spędzają na nauce i na relacjach z rówieśnikami.
Tekst B (Tekst autorski)
> Całkowity zakaz telefonów wygląda na proste rozwiązanie, ale uczy uczniów tylko jednego: ukrywania urządzeń. Zamiast zakazywać, szkoła powinna ustalić jasne zasady. Telefon może leżeć w plecaku podczas sprawdzianu, a na lekcji języka obcego służyć jako słownik. Młody człowiek musi nauczyć się korzystać z technologii rozsądnie, bo po szkole nikt nie schowa mu telefonu do szafki. Przerwa to także czas, w którym uczeń może odpisać rodzicom lub sprawdzić rozkład jazdy autobusu. Szkoła ma wychowywać do samodzielności, a nie do posłuszeństwa wobec zakazów.
Podaj jedną kwestię, w której autorzy są zgodni, i jedną, w której się różnią.
Odpowiedź
Odpowiedź:Zgodność (jedna z): obaj uznają, że rodzice mogą kontaktować się z dzieckiem w trakcie dnia w szkole; obaj zakładają, że podczas sprawdzianu uczeń nie powinien używać telefonu; obaj uważają, że szkoła powinna ustalić reguły dotyczące telefonów. Różnica (jedna z): A chce całkowitego zakazu, B ustalenia zasad; A zakazuje telefonów także na przerwach, B dopuszcza je na przerwach; A widzi w zakazie ochronę uwagi i relacji, B widzi w zasadach wychowanie do samodzielności; A traktuje telefon jako rozpraszacz, B także jako narzędzie (słownik).
Rozwiązanie
Porównujesz dwie tezy i ich uzasadnienia: szukasz tego, co się powtarza w obu tekstach, i tego, co jest sporne.
Wypisz tezę A: całkowity zakaz telefonów. Wypisz tezę B: jasne zasady zamiast zakazu.
Sprawdź, co wspólnego mówią o rodzicach: A przyznaje, że rodzice chcą kontaktu (proponuje sekretariat), B wspomina o odpisywaniu rodzicom. Obaj więc widzą potrzebę kontaktu z rodzicami.
Sprawdź sprawdzian: A zakazuje telefonów w ogóle, B mówi, że telefon ma leżeć w plecaku podczas sprawdzianu. Obaj więc wykluczają używanie telefonu na sprawdzianie.
Przejdź do różnic: A zakazuje całkowicie (lekcje i przerwy), B dopuszcza telefon na przerwie i jako słownik. Różni ich też cel: A chroni uwagę i relacje, B uczy samodzielności.
Zapisz jedną zgodność i jedną różnicę własnymi słowami.
Przykładowa odpowiedź: „Zgadzają się, że telefonu nie wolno używać na sprawdzianie; różnią się tym, że A chce całkowitego zakazu, a B ustalenia zasad”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawna jedna zgodność autorów. 1 p. — poprawna jedna różnica autorów. 0 p. — odpowiedź, która opisuje tylko jeden tekst, podaje różnicę jako zgodność (lub odwrotnie) albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń podaje jako zgodność to, że obaj piszą o telefonach. To temat tekstów, a nie wspólne stanowisko.
Uczeń podaje jako zgodność to, że obaj są za zakazem. To nieprawda: B jest przeciw.
Uczeń przepisuje całe zdanie z jednego tekstu i nie porównuje go z drugim.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz, w czym dwaj autorzy się zgadzają, a w czym się różnią.
Zadanie 3.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj dwa teksty o telefonach komórkowych w szkole.
Tekst A (Tekst autorski)
> Telefon w ławce szkolnej działa jak otwarte okno w czasie sprawdzianu: wystarczy jedno powiadomienie, by uwaga ucznia uciekła. Każdy nauczyciel wie, jak trudno prowadzić lekcję, gdy połowa klasy zerka pod ławkę. Szkoła powinna więc wprowadzić całkowity zakaz używania telefonów na lekcjach i w czasie przerw. Przerwy mają służyć rozmowie i ruchowi, a nie przewijaniu ekranu. Wiem, że rodzice chcą mieć kontakt z dziećmi, ale w pilnej sprawie można zadzwonić do sekretariatu. Zakaz nie jest karą. Jest ochroną czasu, który uczniowie spędzają na nauce i na relacjach z rówieśnikami.
Tekst B (Tekst autorski)
> Całkowity zakaz telefonów wygląda na proste rozwiązanie, ale uczy uczniów tylko jednego: ukrywania urządzeń. Zamiast zakazywać, szkoła powinna ustalić jasne zasady. Telefon może leżeć w plecaku podczas sprawdzianu, a na lekcji języka obcego służyć jako słownik. Młody człowiek musi nauczyć się korzystać z technologii rozsądnie, bo po szkole nikt nie schowa mu telefonu do szafki. Przerwa to także czas, w którym uczeń może odpisać rodzicom lub sprawdzić rozkład jazdy autobusu. Szkoła ma wychowywać do samodzielności, a nie do posłuszeństwa wobec zakazów.
Wskaż zdanie prawdziwe o obu tekstach.
A.Autor A twierdzi, że zakaz uczy samodzielności, a autor B, że zakaz chroni uwagę uczniów.
B.Autor B uważa, że telefon należy zakazać na przerwach, a autor A, że tylko na lekcjach.
C.Obaj autorzy zgadzają się, że telefon powinien być dostępny uczniowi także w czasie sprawdzianu.
D.Obaj autorzy dopuszczają kontakt rodziców z uczniami w czasie pobytu w szkole, ale wskazują inne sposoby tego kontaktu.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Sprawdzasz każde zdanie z wariantów w obu tekstach, szukając dokładnego potwierdzenia.
Wariant A zamienia argumenty: o ochronie uwagi i czasu pisze autor A, a o samodzielności autor B. Wariant jest fałszywy.
Wariant B jest fałszywy: autor A zakazuje telefonów także na przerwach, a autor B wprost dopuszcza korzystanie z nich na przerwie.
Wariant C jest fałszywy: autor A chce zakazu, a autor B mówi, że na sprawdzianie telefon ma leżeć w plecaku.
W wariancie D autor A pisze, że w pilnej sprawie rodzic może zadzwonić do sekretariatu, a autor B, że uczeń może odpisać rodzicom na przerwie. Obaj uznają kontakt z rodzicami, ale wskazują inną drogę.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń myli, który autor odwołuje się do samodzielności, a który do ochrony uwagi.
B) Uczeń przyjmuje, że A zakazuje tylko lekcji; tymczasem tekst A obejmuje też przerwy.
C) Uczeń przypisuje obu autorom swobodę telefonu, a w tekście B telefon podczas sprawdzianu leży w plecaku.
Sprawdzana umiejętność: Wybierasz zdanie prawdziwe o dwóch tekstach, porównując ich stanowiska i uzasadnienia.
Zadanie 4.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj dwa teksty o pracy domowej.
Tekst A (Tekst autorski)
> Praca domowa powinna zostać zniesiona w szkole podstawowej. Dziecko spędza w szkole kilka godzin dziennie i po powrocie potrzebuje odpoczynku, zabawy, a czasem zwykłej nudy, z której rodzą się pomysły. Zadania domowe często odrabiają za uczniów rodzice, więc nauczyciel ocenia pracę dorosłych, nie dziecka. Poza tym nierówne warunki w domu pogłębiają różnice: jeden uczeń ma własny pokój i pomoc, drugi musi opiekować się młodszym rodzeństwem. Lepiej poświęcić część lekcji na ćwiczenia w klasie, gdzie nauczyciel widzi, kto rozumie materiał, a kto potrzebuje pomocy. Szkoła powinna uczyć, a dom pozostać miejscem odpoczynku.
Tekst B (Tekst autorski)
> Praca domowa jest potrzebna, bo utrwala wiadomości. Wiedza poznana na lekcji szybko się ulatnia, jeśli nie wrócimy do niej samodzielnie. Zadanie domowe uczy też systematyczności i organizowania czasu, a to umiejętności przydatne w dorosłym życiu. Nie znaczy to jednak, że uczeń ma siedzieć nad książkami całe popołudnie. Wystarczy krótkie, przemyślane ćwiczenie, które nauczyciel sprawdza i omawia na następnej lekcji. Uczeń, który raz w tygodniu sam rozwiąże trudniejsze zadanie, przekonuje się, że potrafi poradzić sobie bez podpowiedzi. Problemem nie jest sama praca domowa, lecz jej nadmiar i brak sensu. Należy ją więc ograniczyć, a nie likwidować.
Wskaż tezę autora tekstu A.
A.Pracę domową należy zlikwidować w szkole podstawowej.
B.Pracę domową należy zadawać częściej, ale w krótszej formie.
C.Pracę domową powinni odrabiać rodzice razem z dziećmi.
D.Pracę domową należy ograniczyć, ale nie likwidować.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Tezą jest główne twierdzenie autora, które reszta tekstu uzasadnia.
Szukasz zdania, które mówi, co autor uważa, że należy zrobić. W tekście A jest to pierwsze zdanie: „Praca domowa powinna zostać zniesiona w szkole podstawowej”.
Pozostałe zdania podają powody tej tezy: odpoczynek dziecka, odrabianie zadań przez rodziców, nierówne warunki w domu.
Wariant D to teza autora B, a nie A. Warianty B i C nie pasują do żadnego z tekstów.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Autor A nie chce częstszej pracy domowej; chce jej zniesienia.
C) Autor A uważa za problem to, że rodzice odrabiają zadania za dzieci; nie proponuje tego jako rozwiązania.
D) To teza autora B, nie A. Uczeń pomylił teksty.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz tezę autora tekstu argumentacyjnego.
Zadanie 5.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj dwa teksty o pracy domowej.
Tekst A (Tekst autorski)
> Praca domowa powinna zostać zniesiona w szkole podstawowej. Dziecko spędza w szkole kilka godzin dziennie i po powrocie potrzebuje odpoczynku, zabawy, a czasem zwykłej nudy, z której rodzą się pomysły. Zadania domowe często odrabiają za uczniów rodzice, więc nauczyciel ocenia pracę dorosłych, nie dziecka. Poza tym nierówne warunki w domu pogłębiają różnice: jeden uczeń ma własny pokój i pomoc, drugi musi opiekować się młodszym rodzeństwem. Lepiej poświęcić część lekcji na ćwiczenia w klasie, gdzie nauczyciel widzi, kto rozumie materiał, a kto potrzebuje pomocy. Szkoła powinna uczyć, a dom pozostać miejscem odpoczynku.
Tekst B (Tekst autorski)
> Praca domowa jest potrzebna, bo utrwala wiadomości. Wiedza poznana na lekcji szybko się ulatnia, jeśli nie wrócimy do niej samodzielnie. Zadanie domowe uczy też systematyczności i organizowania czasu, a to umiejętności przydatne w dorosłym życiu. Nie znaczy to jednak, że uczeń ma siedzieć nad książkami całe popołudnie. Wystarczy krótkie, przemyślane ćwiczenie, które nauczyciel sprawdza i omawia na następnej lekcji. Uczeń, który raz w tygodniu sam rozwiąże trudniejsze zadanie, przekonuje się, że potrafi poradzić sobie bez podpowiedzi. Problemem nie jest sama praca domowa, lecz jej nadmiar i brak sensu. Należy ją więc ograniczyć, a nie likwidować.
Podaj dwa argumenty, którymi autor tekstu A uzasadnia swoją tezę.
Odpowiedź
Odpowiedź:Dwa z czterech argumentów: (1) dziecko po lekcjach potrzebuje odpoczynku, zabawy i nudy; (2) zadania często odrabiają rodzice, więc nauczyciel ocenia pracę dorosłych; (3) warunki do nauki w domu są nierówne, co pogłębia różnice między uczniami; (4) ćwiczenia w klasie lepiej pokazują nauczycielowi, kto rozumie materiał.
Rozwiązanie
Argument to powód, dla którego autor uważa swoją tezę za słuszną. Odróżniasz go od samej tezy i od przykładu.
Ustal tezę A: pracę domową należy zlikwidować w szkole podstawowej. Tego nie podajesz jako argumentu.
Znajdź zdania, które odpowiadają na pytanie „dlaczego?”.
Pierwszy powód: dziecko potrzebuje odpoczynku po szkole.
Drugi powód: rodzice odrabiają zadania, więc praca nie pokazuje wiedzy dziecka.
Możesz też wskazać nierówne warunki w domu albo to, że w klasie nauczyciel widzi, kto rozumie.
Przykładowa odpowiedź: „Dziecko po szkole potrzebuje odpoczynku. Zadania często odrabiają rodzice, więc nauczyciel ocenia ich pracę”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawny pierwszy argument. 1 p. — poprawny drugi argument, inny niż pierwszy. 0 p. — podanie tezy zamiast argumentu, argumentów autora B albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń przepisuje tezę („praca domowa powinna zostać zniesiona”) jako argument.
Uczeń podaje argument autora B (np. że praca domowa utrwala wiadomości).
Uczeń podaje dwa razy ten sam argument innymi słowami (np. „dziecko się męczy” i „dziecko potrzebuje odpoczynku”).
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz argumenty, którymi autor uzasadnia swoją tezę.
Zadanie 6.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj dwa teksty o pracy domowej.
Tekst A (Tekst autorski)
> Praca domowa powinna zostać zniesiona w szkole podstawowej. Dziecko spędza w szkole kilka godzin dziennie i po powrocie potrzebuje odpoczynku, zabawy, a czasem zwykłej nudy, z której rodzą się pomysły. Zadania domowe często odrabiają za uczniów rodzice, więc nauczyciel ocenia pracę dorosłych, nie dziecka. Poza tym nierówne warunki w domu pogłębiają różnice: jeden uczeń ma własny pokój i pomoc, drugi musi opiekować się młodszym rodzeństwem. Lepiej poświęcić część lekcji na ćwiczenia w klasie, gdzie nauczyciel widzi, kto rozumie materiał, a kto potrzebuje pomocy. Szkoła powinna uczyć, a dom pozostać miejscem odpoczynku.
Tekst B (Tekst autorski)
> Praca domowa jest potrzebna, bo utrwala wiadomości. Wiedza poznana na lekcji szybko się ulatnia, jeśli nie wrócimy do niej samodzielnie. Zadanie domowe uczy też systematyczności i organizowania czasu, a to umiejętności przydatne w dorosłym życiu. Nie znaczy to jednak, że uczeń ma siedzieć nad książkami całe popołudnie. Wystarczy krótkie, przemyślane ćwiczenie, które nauczyciel sprawdza i omawia na następnej lekcji. Uczeń, który raz w tygodniu sam rozwiąże trudniejsze zadanie, przekonuje się, że potrafi poradzić sobie bez podpowiedzi. Problemem nie jest sama praca domowa, lecz jej nadmiar i brak sensu. Należy ją więc ograniczyć, a nie likwidować.
Które zdanie z tekstu B jest bezpośrednią odpowiedzią na argument autora A, że dziecko po szkole potrzebuje odpoczynku?
A.Wiedza poznana na lekcji szybko się ulatnia, jeśli nie wrócimy do niej samodzielnie.
B.Zadanie domowe uczy też systematyczności i organizowania czasu.
C.Nie znaczy to jednak, że uczeń ma siedzieć nad książkami całe popołudnie.
D.Uczeń, który raz w tygodniu sam rozwiąże trudniejsze zadanie, przekonuje się, że potrafi poradzić sobie bez podpowiedzi.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Odpowiedź na argument (kontrargument) odnosi się do tego samego problemu, który podniósł przeciwnik.
Argument A dotyczy odpoczynku: dziecko po szkole ma mieć czas wolny.
Szukasz w tekście B zdania, które mówi o czasie, jaki praca domowa zajmuje po lekcjach.
Zdanie z wariantu C mówi, że uczeń nie ma spędzać całego popołudnia nad książkami. Zapewnia więc, że czas wolny zostanie zachowany.
Warianty A, B i D przedstawiają własne argumenty autora B (utrwalanie wiedzy, systematyczność, samodzielność). Nie odnoszą się do odpoczynku.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To własny argument B (o utrwalaniu wiedzy), nie odpowiedź na zarzut o odpoczynku.
B) To własny argument B (o systematyczności).
D) To własny argument B (o samodzielności ucznia).
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz, które zdanie jednego autora jest odpowiedzią na argument drugiego autora.
Zadanie 7.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Miejska biblioteka przy ulicy Kwiatowej jest czynna od poniedziałku do piątku w godzinach od 8.00 do 18.00, a w soboty od 9.00 do 14.00. Wypożyczenia odbywają się w wypożyczalni na parterze, natomiast czytelnia i stanowiska komputerowe znajdują się na pierwszym piętrze. Karta biblioteczna jest bezpłatna i wydaje się ją po okazaniu dowodu tożsamości lub legitymacji szkolnej. Książki wypożycza się na trzydzieści dni. Termin zwrotu można przedłużyć jeden raz, telefonicznie lub przez internet, jeżeli nikt inny nie zarezerwował danej pozycji. W niedziele i święta biblioteka jest nieczynna.
Wskaż funkcję języka dominującą w tym tekście.
A.poetycka
B.informatywna
C.ekspresywna
D.impresywna
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Funkcję dominującą ustalasz, pytając, po co nadawca napisał tekst.
Tekst podaje godziny otwarcia, miejsce, zasady wypożyczeń i terminy. To rzetelne dane.
Nie ma w nim wyrażeń emocjonalnych, wykrzyknień ani bezpośrednich próśb do odbiorcy.
Nie ma też obrazowych środków (metafor, porównań), które zwracałyby uwagę na samą formę.
Tekst przekazuje wiadomości, więc dominuje funkcja informatywna.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Funkcja poetycka wymaga ozdobnej, obrazowej formy; tu jej nie ma.
C) Funkcja ekspresywna wyraża uczucia nadawcy; w tekście nie ma ani jednego wyrażenia emocji.
D) Funkcja impresywna nakłania odbiorcę do działania; tekst nie zawiera poleceń ani próśb, tylko podaje fakty.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz funkcję informatywną tekstu.
Zadanie 8.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Wieczór zdjął z miasta ostatnie światło i zawiesił je na gałęzi starej lipy. Ulice szły powoli, jakby niosły w dłoniach zmęczone cienie. Deszcz stukał w parapet drobnymi palcami, a w oknie naprzeciwko ktoś zapalił małe słońce lampy. Cisza rozłożyła się na dachach jak kot, a zegar na wieży liczył kroki nocy, która nadchodziła bezszelestnie, miękka, pachnąca mokrym kamieniem i dymem. Gdzieś daleko śpiewała lokomotywa, która nie wiedziała, dokąd zawieźć ludzkie sny.
Wskaż poprawne uzasadnienie, że w tym tekście dominuje funkcja poetyczna.
A.Tekst zwraca uwagę na własną formę, bo zawiera metafory, personifikacje i porównanie (np. „Wieczór zdjął z miasta ostatnie światło”).
B.Tekst rzetelnie informuje o porze dnia i pogodzie w mieście.
C.Tekst wyraża emocje nadawcy za pomocą wykrzyknień i zwrotów do odbiorcy.
D.Tekst nakłania odbiorcę do określonego działania za pomocą trybu rozkazującego.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Funkcja poetycka polega na tym, że wypowiedź zwraca uwagę na własny kształt: na obrazy, brzmienie, nietypowe połączenia wyrazów.
Sprawdź, jakie środki występują w tekście: „wieczór zdjął światło” (personifikacja), „deszcz stukał drobnymi palcami” (personifikacja), „małe słońce lampy” (metafora), „cisza rozłożyła się jak kot” (porównanie).
Takie środki sprawiają, że tekst budzi obrazy, a nie tylko przekazuje wiadomości.
Wariant B opisuje funkcję informatywną, której tu brak, C ekspresywną (brak wykrzyknień), D impresywną (brak poleceń).
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Tekst wspomina o wieczorze i deszczu, ale nie przekazuje rzetelnej informacji; opisuje je obrazowo.
C) W tekście nie ma wykrzyknień ani zwrotów do odbiorcy.
D) W tekście nie ma ani jednego czasownika w trybie rozkazującym.
Sprawdzana umiejętność: Uzasadniasz dominację funkcji poetyckiej, wskazując środki artystyczne.
Zadanie 9.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Nie wierzę! Naprawdę nie wierzę, że to już koniec! Przez tyle tygodni drżałem na samą myśl o tym egzaminie, a teraz stoję na korytarzu i śmieję się jak szalony. Serce wali mi jak młot, ręce mi się trzęsą, a w głowie mam jedno słowo: udało się! Jestem szczęśliwy, dumny, trochę oszołomiony. Chciałbym uściskać wszystkich naraz: nauczycieli, kolegów, woźną, a nawet to zepsute krzesło, na którym siedziałem. Żadne słowa nie oddadzą tej ulgi!
Wskaż funkcję języka dominującą w tym tekście wraz z poprawnym uzasadnieniem.
A.informatywna, bo tekst relacjonuje przebieg egzaminu
B.impresywna, bo tekst nakłania odbiorcę do udziału w radości nadawcy
C.poetycka, bo tekst opiera się głównie na rymach i rytmie
D.ekspresywna, bo tekst ujawnia stan emocjonalny nadawcy
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Funkcję ekspresywną rozpoznajesz po tym, że nadawca mówi o własnych uczuciach i okazuje je w sposób nacechowany.
Wyszukaj w tekście słowa o ładunku emocjonalnym: „Nie wierzę!”, „serce wali mi jak młot”, „szczęśliwy, dumny, oszołomiony”, „ulgi!”.
Zwróć uwagę na wykrzyknienia i zdania nazywające uczucia w 1. osobie.
Tekst wspomina egzamin, ale nie podaje o nim informacji (daty, przebiegu, wyników). Egzamin jest tylko tłem uczuć, więc funkcja informatywna nie dominuje.
Nadawca nie prosi odbiorcy o nic (wariant B) i nie wykorzystuje rymów (wariant C).
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Egzamin jest w tekście wspomniany, ale nie jest przedmiotem informacji; liczą się emocje.
B) W tekście nie ma poleceń ani próśb skierowanych do odbiorcy.
C) Tekst zawiera kilka porównań, ale nie opiera się na rymach ani rytmie.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz funkcję ekspresywną w tekście, który zawiera także elementy informacji.
Zadanie 10.(0–2 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj fragment rozmowy telefonicznej.
Tekst (Tekst autorski)
> — Halo? Słyszysz mnie? > > — Słabo. Coś trzeszczy. > > — A teraz? Lepiej? > > — Tak, teraz dobrze. Jesteś tam jeszcze? > > — Jestem, jestem. No więc… mówiłem, że zadzwonię. > > — Ach tak, no tak. Słucham, słucham. > > — Przepraszam, że tak późno. Nie przeszkadzam? > > — Skąd, ależ skąd. Mów dalej, jestem przy telefonie. > > — Dobrze. Ale najpierw: słyszysz mnie wyraźnie? > > — Wyraźnie, wyraźnie. Śmiało.
a) Nazwij funkcję języka dominującą w tej rozmowie. b) Przepisz z tekstu jedną wypowiedź, która ją potwierdza.
Odpowiedź
Odpowiedź:a) fatyczna (nawiązywanie i podtrzymywanie kontaktu) b) jedna z wypowiedzi: „Halo? Słyszysz mnie?”; „A teraz? Lepiej?”; „Jesteś tam jeszcze?”; „Słucham, słucham.”; „Nie przeszkadzam?”; „Mów dalej, jestem przy telefonie.”; „Słyszysz mnie wyraźnie?”; „Wyraźnie, wyraźnie. Śmiało.”
Rozwiązanie
Funkcja fatyczna to nawiązywanie, sprawdzanie i podtrzymywanie kontaktu między rozmówcami; treść rozmowy jest wtedy drugorzędna.
Zauważ, że rozmówcy niewiele mówią o sprawie, tylko sprawdzają, czy się słyszą: „Słyszysz mnie?”, „Lepiej?”, „Jesteś tam jeszcze?”.
Wypowiedzi typu „Słucham, słucham” i „Mów dalej” zachęcają do kontynuowania rozmowy i potwierdzają obecność słuchacza.
Poza jednym przypomnieniem („mówiłem, że zadzwonię”) żadna wypowiedź nie przekazuje faktów, nie wyraża silnych uczuć i nie nakłania do działania.
Zapisz nazwę funkcji (a) i jedną wypowiedź (b).
Odpowiedź: a) funkcja fatyczna; b) np. „Halo? Słyszysz mnie?”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne nazwanie funkcji (fatyczna). 1 p. — poprawny przykład wypowiedzi z tekstu, która ją potwierdza. 0 p. — inna funkcja, przykład niepasujący do funkcji fatycznej albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń wskazuje funkcję informatywną, bo jest to rozmowa. Tu jednak rozmówcy niczego sobie nie przekazują, tylko podtrzymują kontakt.
Uczeń podaje przykład „Mówiłem, że zadzwonię”. To zdanie jest informacją, a nie sprawdzeniem kontaktu.
Uczeń wskazuje funkcję impresywną, bo pada „Mów dalej”. To zachęta do rozmowy, nie nakłanianie do działania.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz funkcję fatyczną i wskazujesz wypowiedzi, które ją realizują.
Zadanie 11.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Masz dość porannych korków? Wsiądź na rower! Miejska wypożyczalnia rowerów czeka na ciebie przy każdej stacji metra. Odblokuj rower w aplikacji, ruszaj i w kwadrans dojedziesz tam, gdzie samochód stoi w korku. Pierwsze trzydzieści minut każdej jazdy jest bezpłatne, więc spróbuj jeszcze dziś. Zobaczysz, że to najprostszy sposób, by zaoszczędzić czas, pieniądze i nerwy. Nie zwlekaj: pobierz aplikację, zarejestruj się w minutę i przekonaj się sam. Twoje miasto wygląda lepiej z siodełka!
Wskaż środki językowe, które najlepiej potwierdzają dominację funkcji impresywnej.
A.specjalistyczne słownictwo i definicje pojęć
B.metafory, personifikacje i rytm wypowiedzi
C.tryb rozkazujący i bezpośrednie zwroty do odbiorcy („Wsiądź”, „spróbuj”, „przekonaj się sam”)
D.zdania oznajmujące w czasie przeszłym, które relacjonują zdarzenia
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Funkcja impresywna polega na wywieraniu wpływu na odbiorcę: nadawca chce, by odbiorca coś zrobił lub zmienił zdanie.
Zauważ, kto jest adresatem: tekst zwraca się wprost do „ciebie” i do „twojego miasta”.
Zwróć uwagę na czasowniki: „wsiądź”, „odblokuj”, „spróbuj”, „pobierz”, „zarejestruj się”, „przekonaj się” są w trybie rozkazującym.
Dodatkowo tekst zachęca obietnicami („zaoszczędzić czas, pieniądze i nerwy”) i zakazem „nie zwlekaj”.
Wariant A opisuje styl naukowy, B funkcję poetycką, D funkcję informatywną (relacja); żaden z nich nie pasuje.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) W tekście nie ma terminów ani definicji.
B) Tekst zawiera pojedyncze wyrażenia przenośne (np. wypożyczalnia „czeka na ciebie”), ale nie opiera się na obrazach i rytmie.
D) W tekście nie ma ani jednego czasownika w czasie przeszłym ani relacji ze zdarzeń.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz środki językowe, które realizują funkcję impresywną.
Zadanie 12.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Dobierz do każdej wypowiedzi (1–4) funkcję języka (a–d), która w niej dominuje.
Jezioro leży na północ od miasta i ma kształt owalu.
No cześć! Słyszysz mnie? Jak się masz?
Co za cudowny dzień! Aż mnie rozpiera radość!
Zamknij okno i włącz światło, proszę.
a) ekspresywna b) impresywna c) informatywna d) fatyczna
Wskaż poprawne dobranie.
A.1–c, 2–d, 3–a, 4–b
B.1–c, 2–a, 3–d, 4–b
C.1–c, 2–d, 3–b, 4–a
D.1–d, 2–c, 3–a, 4–b
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Dla każdej wypowiedzi pytasz, co jest głównym celem nadawcy: przekazać fakt, nawiązać kontakt, wyrazić uczucie czy wpłynąć na odbiorcę.
Wypowiedź 1 podaje fakt o położeniu i kształcie jeziora: funkcja informatywna (c).
Wypowiedź 2 to powitanie i pytania o kontakt („Słyszysz mnie?”, „Jak się masz?”): funkcja fatyczna (d).
Wypowiedź 3 wyraża radość nadawcy, ma wykrzyknienia: funkcja ekspresywna (a).
Wypowiedź 4 to polecenie z prośbą w trybie rozkazującym: funkcja impresywna (b).
Poprawny układ to 1–c, 2–d, 3–a, 4–b, czyli wariant A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Uczeń zamienia fatyczną z ekspresywną: powitanie z pytaniem o samopoczucie bierze za wyraz emocji, a radość za sprawdzanie kontaktu.
C) Uczeń zamienia impresywną z ekspresywną: prośbę bierze za wyraz uczuć, a wykrzyknienia o radości za nakłanianie.
D) Uczeń zamienia informatywną z fatyczną: opis jeziora bierze za nawiązywanie kontaktu, a powitanie za informację.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz do czterech krótkich wypowiedzi funkcje języka: informatywną, fatyczną, ekspresywną i impresywną.
Zadanie 13.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Fotosynteza to proces, w którym organizmy zawierające chlorofil wytwarzają związki organiczne z dwutlenku węgla i wody, wykorzystując energię światła. U roślin przebiega on w chloroplastach, czyli wyspecjalizowanych organellach komórki. Produktem ubocznym fotosyntezy jest tlen, który zostaje uwolniony do atmosfery. Intensywność tego procesu zależy od natężenia światła, temperatury oraz stężenia dwutlenku węgla. Wynika stąd, że w warunkach niedoboru światła roślina wytwarza mniej związków organicznych. Opisany mechanizm stanowi podstawę większości łańcuchów pokarmowych, ponieważ dostarcza materii organicznej organizmom, które same jej wytworzyć nie potrafią. Z tego względu fotosyntezę uznaje się za jeden z najważniejszych procesów biologicznych.
Wskaż cechy stylu naukowego widoczne w tekście.
A.zdrobnienia i zgrubienia nadające tekstowi uczuciowy charakter
B.wykrzyknienia i zwroty do czytelnika
C.terminologia specjalistyczna i definicja pojęcia („Fotosynteza to proces, w którym…”)
D.liczne metafory i epitety tworzące obraz
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Tekst naukowy opisuje zjawiska rzeczowo, precyzyjnie i obiektywnie; używa terminów i definicji.
Przeczytaj tekst i wypisz słowa specjalistyczne: „fotosynteza”, „chlorofil”, „chloroplasty”, „organelle”, „związki organiczne”.
Pierwsze zdanie ma budowę definicji: nazwa pojęcia („fotosynteza”), słowo „to” i opis cech.
Nie ma tu zdrobnień, wykrzyknień, zwrotów do czytelnika ani metafor (warianty A, B, D).
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zdrobnienia i zgrubienia nie występują w tekście; styl naukowy jest ich pozbawiony.
B) Autor nie zwraca się do czytelnika; pisze bezosobowo.
D) Tekst nie zawiera ozdobnych metafor ani epitetów; określenia są rzeczowe i terminologiczne.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz cechy tekstu naukowego: terminologię i definicję pojęcia.
Zadanie 14.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Fotosynteza to proces, w którym organizmy zawierające chlorofil wytwarzają związki organiczne z dwutlenku węgla i wody, wykorzystując energię światła. U roślin przebiega on w chloroplastach, czyli wyspecjalizowanych organellach komórki. Produktem ubocznym fotosyntezy jest tlen, który zostaje uwolniony do atmosfery. Intensywność tego procesu zależy od natężenia światła, temperatury oraz stężenia dwutlenku węgla. Wynika stąd, że w warunkach niedoboru światła roślina wytwarza mniej związków organicznych. Opisany mechanizm stanowi podstawę większości łańcuchów pokarmowych, ponieważ dostarcza materii organicznej organizmom, które same jej wytworzyć nie potrafią. Z tego względu fotosyntezę uznaje się za jeden z najważniejszych procesów biologicznych.
Podaj dwie cechy stylu naukowego widoczne w tekście. Do każdej dopisz jeden przykład z tekstu.
definiowanie pojęć: „Fotosynteza to proces, w którym…”; „chloroplastach, czyli wyspecjalizowanych organellach”;
logiczność, związki przyczynowo-skutkowe: „Wynika stąd, że…”, „ponieważ dostarcza materii organicznej”, „Z tego względu”;
obiektywizm i bezosobowość (brak form 1. osoby i zwrotów do czytelnika, ton rzeczowy): „fotosyntezę uznaje się”;
precyzja i konkret: „natężenia światła, temperatury oraz stężenia dwutlenku węgla”.
Rozwiązanie
Cechę tekstu naukowego nazywasz ogólnie, a przykład musi tę cechę rzeczywiście potwierdzać.
Wybierz dwie cechy, które widzisz najwyraźniej, np. terminologię i logiczność.
Do terminologii dobierz wyraz specjalistyczny, np. „chloroplasty”.
Do logiczności dobierz wyrażenie wskazujące na wynikanie, np. „Wynika stąd, że”.
Sprawdź, czy przykład pasuje do cechy. „Chloroplasty” to nazwa organelli, więc potwierdza terminologię; „Wynika stąd” pokazuje powiązanie przyczynowo-skutkowe.
1 p. — poprawna pierwsza cecha z pasującym przykładem z tekstu. 1 p. — poprawna druga cecha (inna niż pierwsza) z pasującym przykładem z tekstu. 0 p. — cecha bez przykładu, przykład niepasujący do cechy, dwa razy ta sama cecha albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń podaje cechę „rzeczowość” bez przykładu.
Uczeń podaje jako przykład terminologii zwykły wyraz („woda”, „światło”).
Uczeń podaje dwie cechy, które są tym samym (np. „terminologia” i „słownictwo specjalistyczne”).
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz dwie cechy tekstu naukowego i poprawnie je poświadczasz przykładami z tekstu.
Zadanie 15.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Wskaż zdanie napisane stylem naukowym.
A.Fotosynteza, czyli ten niezwykły cud natury, po prostu zachwyca każdego, kto się nad nią zastanowi!
B.Fotosynteza zachodzi w chloroplastach i wymaga światła, dlatego w ciemności jej intensywność spada.
C.Zastanów się, jak ważne są chloroplasty, i zapamiętaj to raz na zawsze!
D.Chloroplasty, te maleńkie zielone fabryczki, pracują dla nas dzień i noc.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Styl naukowy łączy rzeczowość, precyzję i obiektywizm; sama obecność terminu nie wystarczy.
Zdanie A zawiera termin „fotosynteza”, ale wprowadza ocenę („niezwykły cud natury”) i wykrzyknik. Brak obiektywizmu.
Zdanie C zawiera termin „chloroplasty”, ale zwraca się do czytelnika rozkazem i wykrzyknikiem. To styl perswazyjny.
Zdanie D używa metafory („zielone fabryczki”) i zdrobnienia. To styl artystyczny lub popularny.
Zdanie B rzeczowo opisuje miejsce procesu, jego warunek i skutek („dlatego”) oraz nie wyraża emocji.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń widzi termin „fotosynteza” i pomija ocenę emocjonalną oraz wykrzyknik.
C) Uczeń widzi termin „chloroplasty”, ale pomija zwrot do czytelnika i polecenie.
D) Uczeń uznaje „chloroplasty” za wystarczający sygnał stylu naukowego; metafora i zdrobnienie go wykluczają.
Sprawdzana umiejętność: Wybierasz zdanie utrzymane w stylu naukowym spośród zdań o podobnej tematyce, ale z innym nacechowaniem.
Zadanie 16.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Rowerzyści kontra kierowcy: czas na rozejm > > Na miejskich ulicach trwa cicha wojna. Kierowcy narzekają, że rowerzyści jeżdżą, jak chcą, a rowerzyści odpowiadają, że samochody zajęły całą jezdnię. Każda ze stron ma trochę racji i ani trochę ochoty, by to przyznać. Moim zdaniem miasto powinno budować oddzielne drogi rowerowe, a kierowcy muszą nauczyć się zwalniać na skrzyżowaniach. Czy naprawdę chcemy spędzać życie w korkach i w złości? Przestańmy szukać winnych. Zadbajmy o to, by każdy, na kołach dwóch lub czterech, dotarł do celu cały i spokojny. Inaczej cicha wojna zamieni się w prawdziwą bitwę o każdy metr asfaltu.
Jakim środkiem językowym jest zdanie „Czy naprawdę chcemy spędzać życie w korkach i w złości?”.
A.metafora
B.porównanie
C.zdrobnienie
D.pytanie retoryczne
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Pytanie retoryczne zadaje się nie po to, by uzyskać odpowiedź, ale by zwrócić uwagę odbiorcy i skłonić go do refleksji.
Sprawdź, czy autor oczekuje odpowiedzi. Tutaj odpowiedź jest oczywista („nie chcemy”), a pytanie ma wzmocnić apel.
Zdanie nie zawiera przenośni ani porównania („jak”, „niż”), nie ma też zdrobnień.
Pytanie jest skierowane do wszystkich czytelników („chcemy”), więc służy zaangażowaniu odbiorcy.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Metaforę w tekście zawiera inne zdanie („cicha wojna”); omawiane zdanie jest pytaniem.
B) Porównanie łączy dwa zjawiska słowem „jak”; w tym zdaniu go nie ma.
C) W zdaniu nie ma żadnych wyrazów zdrobniałych.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz pytanie retoryczne jako środek charakterystyczny dla publicystyki.
Zadanie 17.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Rowerzyści kontra kierowcy: czas na rozejm > > Na miejskich ulicach trwa cicha wojna. Kierowcy narzekają, że rowerzyści jeżdżą, jak chcą, a rowerzyści odpowiadają, że samochody zajęły całą jezdnię. Każda ze stron ma trochę racji i ani trochę ochoty, by to przyznać. Moim zdaniem miasto powinno budować oddzielne drogi rowerowe, a kierowcy muszą nauczyć się zwalniać na skrzyżowaniach. Czy naprawdę chcemy spędzać życie w korkach i w złości? Przestańmy szukać winnych. Zadbajmy o to, by każdy, na kołach dwóch lub czterech, dotarł do celu cały i spokojny. Inaczej cicha wojna zamieni się w prawdziwą bitwę o każdy metr asfaltu.
Podaj dwie cechy publicystyczne tego tekstu. Do każdej dopisz jeden przykład z tekstu.
Odpowiedź
Odpowiedź:Dowolne dwie cechy z przykładami, np.:
wyrażanie opinii autora: „Moim zdaniem miasto powinno…”;
obrazowe, wartościujące środki (metafory): „cicha wojna”, „bitwa o każdy metr asfaltu”;
pytanie retoryczne: „Czy naprawdę chcemy spędzać życie w korkach i w złości?”;
zwroty do czytelnika i apel (1. osoba liczby mnogiej, tryb rozkazujący): „Przestańmy szukać winnych”, „Zadbajmy o to…”;
chwytliwy tytuł nawiązujący do tematu: „Rowerzyści kontra kierowcy: czas na rozejm”;
aktualny problem społeczny jako temat (ruch w mieście).
Rozwiązanie
Cechy publicystyki to m.in. aktualny temat, subiektywna ocena, środki wpływu na odbiorcę. Każdą potwierdzasz cytatem lub wyrażeniem.
Przeczytaj tytuł i pierwsze zdanie: temat dotyczy sprawy, która dotyka wielu czytelników (ruch w mieście).
Wyszukaj sformułowania subiektywne: „Moim zdaniem” pokazuje, że autor wyraża własne stanowisko.
Zwróć uwagę na środki wpływu: metafora „cicha wojna”, pytanie retoryczne, apel „Zadbajmy o to”.
Wybierz dwie cechy i dopisz do nich dosłowne przykłady.
Przykładowa odpowiedź: „Opinia autora: »Moim zdaniem miasto powinno budować oddzielne drogi rowerowe«. Metafora: »cicha wojna«”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawna pierwsza cecha z pasującym przykładem z tekstu. 1 p. — poprawna druga cecha (inna niż pierwsza) z pasującym przykładem z tekstu. 0 p. — cecha bez przykładu, przykład niepasujący do cechy, dwa razy ta sama cecha albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń wymienia cechy tekstu naukowego (precyzja, terminologia) zamiast publicystycznych.
Uczeń podaje jako cechę „temat o ruchu miejskim” bez wskazania, że chodzi o aktualny problem społeczny.
Uczeń podaje przykład, który pasuje do innej cechy (np. „cicha wojna” jako dowód subiektywnej opinii bez wskazania metafory).
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz dwie cechy tekstu publicystycznego i poświadczasz je przykładami z tekstu.
Zadanie 18.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj tekst.
Tekst (Tekst autorski)
> Rowerzyści kontra kierowcy: czas na rozejm > > Na miejskich ulicach trwa cicha wojna. Kierowcy narzekają, że rowerzyści jeżdżą, jak chcą, a rowerzyści odpowiadają, że samochody zajęły całą jezdnię. Każda ze stron ma trochę racji i ani trochę ochoty, by to przyznać. Moim zdaniem miasto powinno budować oddzielne drogi rowerowe, a kierowcy muszą nauczyć się zwalniać na skrzyżowaniach. Czy naprawdę chcemy spędzać życie w korkach i w złości? Przestańmy szukać winnych. Zadbajmy o to, by każdy, na kołach dwóch lub czterech, dotarł do celu cały i spokojny. Inaczej cicha wojna zamieni się w prawdziwą bitwę o każdy metr asfaltu.
Wskaż uzasadnienie, które poprawnie wyjaśnia, że jest to tekst publicystyczny.
A.Zawiera definicje pojęć i rozbudowaną terminologię.
B.Dotyczy aktualnego problemu społecznego, wyraża opinię autora i oddziałuje na czytelnika.
C.Jest bezosobowy i wyłącznie przekazuje fakty.
D.Opisuje wymyślone wydarzenia i bohaterów w świecie fikcji.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Publicystyka łączy informację z oceną i wpływem na odbiorcę; dotyczy spraw aktualnych i społecznych.
Temat: ruch w mieście, sprawa bliska wielu czytelnikom (aktualny problem społeczny).
Autor mówi we własnym imieniu („Moim zdaniem”) i wartościuje obie strony sporu. Nie jest więc bezstronny, jak w wariancie C.
Używa środków wpływu: tytuł z hasłem, metafory („cicha wojna”), pytanie retoryczne, apel („Zadbajmy”).
Tekst nie definiuje pojęć (wariant A) i nie opisuje fikcji (wariant D).
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) W tekście nie ma definicji ani terminów specjalistycznych; to cecha stylu naukowego.
C) Tekst nie jest bezosobowy: pojawia się „moim zdaniem”, oceny i apel.
D) Tekst dotyczy realnego problemu, a nie fikcji.
Sprawdzana umiejętność: Uzasadniasz, dlaczego tekst jest publicystyczny, a nie naukowy, informacyjny czy literacki.
Zadanie 19.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj tekst.
> Nasza klasa wróciła z wycieczki w góry zmęczona, ale szczęśliwa. Przez trzy dni szliśmy szlakiem, który nauczyciel żartobliwie nazwał „schodozą”, bo prawie cały składał się z kamiennych stopni. Wieczorami siedzieliśmy w schronisku, piliśmy herbatę i opowiadaliśmy sobie historie. Niektórzy próbowali złapać zasięg, ale telefon pokazywał tylko jedną kreskę. W poniedziałek wszyscy wrócimy do szkoły, do lekcji i sprawdzianów, choć część klasy chętnie zostałaby w górach jeszcze tydzień. > > (Tekst autorski)
Wskaż wyraz z tekstu, który jest neologizmem.
A.schodoza
B.schronisko
C.szlak
D.zasięg
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Neologizm to wyraz utworzony niedawno albo na potrzeby danej sytuacji; nie ma go w powszechnym użyciu i zwykle nie ma go w słownikach.
Sprawdź każdy wyraz: czy znasz go z codziennego języka i czy mógłbyś go znaleźć w słowniku?
„Schronisko”, „szlak” i „zasięg” to wyrazy powszechnie znane, mają ustalone znaczenia.
„Schodoza” nie jest powszechnie znanym wyrazem; autor wypowiedzi sam to zaznacza, pisząc, że nauczyciel „żartobliwie nazwał” tak szlak pełen schodów.
Poprawna odpowiedź to A: wyraz „schodoza” jest neologizmem.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) „Schronisko” to znana nazwa budynku dla turystów, od dawna obecna w języku.
C) „Szlak” to zwykły wyraz oznaczający oznakowaną drogę.
D) „Zasięg” kojarzy się z telefonem, ale to dobrze znany wyraz o ustalonym znaczeniu.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz w tekście nowy wyraz (neologizm), odróżniając go od wyrazów znanych ze słowników.
Zadanie 20.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst.
> Podczas osiedlowego festiwalu czytelniczego ustawiono przy skwerze kilkanaście drewnianych skrzynek. Można w nich zostawić przeczytaną książkę i zabrać inną, zupełnie za darmo. Pomysłodawczyni nazwała je „książkołapkami”, bo mają łapać nowych czytelników. Wyraz ten pojawił się w mieście niedawno i nie ma go w żadnym słowniku, a mimo to wszyscy rozumieją go od razu. Wystarczy, że wiedzą, co znaczą słowa „książka” i „łapać”. > > (Tekst autorski)
Które stwierdzenie o wyrazie „książkołapka” jest prawdziwe?
A.To archaizm, ponieważ wyszedł już z użycia.
B.To neologizm, ponieważ jest nowym wyrazem, którego nie notują słowniki.
C.To zapożyczenie, ponieważ pochodzi z języka obcego.
D.To frazeologizm, ponieważ składa się z kilku oddzielnych wyrazów.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Wyraz ocenisz, sprawdzając, kiedy się pojawił, skąd pochodzi i czy jest jednym wyrazem, czy związkiem wyrazów.
Tekst mówi, że wyraz pojawił się niedawno i nie ma go w słownikach — więc nie jest archaizmem (wyrazem dawnym, wychodzącym z użycia).
Wyraz składa się z polskich elementów „książka” i „łapać”, więc nie jest zapożyczeniem z języka obcego.
„Książkołapka” to jeden wyraz, a nie związek wyrazów, więc nie jest frazeologizmem.
Nowość, brak w słownikach i zrozumiałość z części składowych wskazują na neologizm.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Archaizm to wyraz dawny; tu jest odwrotnie, wyraz jest świeży.
C) Człon „-łapka” i „książko-” są polskie; nic nie wskazuje na obce pochodzenie.
D) Frazeologizm to utrwalony związek kilku wyrazów (np. „wpaść jak śliwka w kompot”); „książkołapka” to jeden wyraz.
Sprawdzana umiejętność: Odróżniasz neologizm od archaizmu, zapożyczenia i frazeologizmu, oceniając, skąd wziął się wyraz i jak jest zbudowany.
Zadanie 21.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst.
> W naszym bloku jeden z lokatorów wiesza na klatce schodowej kartkę z najważniejszymi wiadomościami. Sąsiedzi nazwali to „klatkogazetą”. Dzisiejszy numer informuje, że w sobotę będzie sprzątanie podwórka, a winda znowu się zepsuła. Pani z trzeciego piętra dodała od siebie ogłoszenie o sprzedaży roweru. Młodsi mieszkańcy żartują, że to jedyne medium, w którym nie ma reklam, i że jest wydawane bez drukarni, bez redakcji i bez zmęczonych dziennikarzy. > > (Tekst autorski)
Wypisz z tekstu neologizm i uzasadnij, dlaczego jest neologizmem.
Odpowiedź
Odpowiedź:Neologizm: klatkogazeta (także w formie „klatkogazetą”). Uzasadnienie, np.: to nowy wyraz utworzony przez mieszkańców na potrzeby sytuacji (od „klatka” i „gazeta”), niewystępujący w słownikach, zrozumiały dzięki częściom składowym i kontekstowi.
Rozwiązanie
Szukasz wyrazu, którego nie znasz ze słownika i który został stworzony na potrzeby opisanej sytuacji.
Przejrzyj wyrazy: „medium”, „ogłoszenie”, „redakcja”, „drukarnia” to wyrazy powszechnie znane.
Wyraz „klatkogazeta” łączy „klatkę schodową” i „gazetę”; autor tekstu wprost pisze, że tak nazwali to sąsiedzi.
Uzasadnij wybór jedną cechą neologizmu: jest nowy, powstał okazjonalnie albo nie ma go w słownikach, a jego znaczenie da się odczytać z części.
Neologizmem jest „klatkogazeta”, bo jest to nowy wyraz stworzony przez sąsiadów, nieobecny w słownikach, a zrozumiały dzięki zestawieniu „klatka” i „gazeta”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wypisanie wyrazu „klatkogazeta” (w dowolnej formie). 1 p. — uzasadnienie wskazujące co najmniej jedną cechę neologizmu: nowy wyraz, stworzony okazjonalnie lub na potrzeby sytuacji, brak w słownikach, zrozumiały z części składowych. 0 p. — wypisanie innego wyrazu; uzasadnienie ogólnikowe („bo jest dziwny”, „bo nie znam”); brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń wypisuje „medium” albo „redakcja”: to wyrazy znane i notowane w słownikach.
Uczeń pisze „bo jest śmieszny”: żartobliwość nie jest cechą wystarczającą; neologizm to wyraz nowy.
Uczeń wskazuje wyraz poprawnie, ale nie uzasadnia go cechami neologizmu.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz w tekście neologizm i uzasadniasz swój wybór cechą takiego wyrazu.
Zadanie 22.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj tekst.
> W naszej klasie wyraz „piorun” ma szczególne znaczenie. Oznacza niezapowiedzianą kartkówkę. Kiedy nauczycielka wchodzi z plikiem kartek i mówi: „Dziś będzie piorun”, wszyscy zamykają książki i biorą długopisy. Poza klasą nikt tak tego słowa nie używa, a w słowniku znajdziesz tylko jego zwykłe znaczenie: wyładowanie elektryczne w atmosferze. Ten sam wyraz zyskał więc u nas drugie, zupełnie nowe znaczenie. > > (Tekst autorski)
Do jakiego rodzaju neologizmów należy użycie wyrazu „piorun” w tej klasie?
A.do neologizmów słowotwórczych
B.do neologizmów frazeologicznych
C.do neologizmów znaczeniowych
D.do zapożyczeń z języka obcego
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Neologizmy dzielimy według tego, co jest w nich nowe: nowa budowa wyrazu, nowy związek wyrazów albo nowe znaczenie istniejącego wyrazu.
Zapytaj, czy powstał nowy wyraz. Nie: „piorun” jest znanym wyrazem, jego forma się nie zmieniła.
Zapytaj, czy powstał nowy związek wyrazów. Nie: mamy jeden wyraz.
Zapytaj, czy wyraz zyskał nowe znaczenie. Tak: oprócz wyładowania w atmosferze oznacza kartkówkę.
Poprawna odpowiedź to C: neologizm znaczeniowy.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Neologizm słowotwórczy to nowy wyraz zbudowany z części (np. przez dodanie przyrostka); forma „piorun” się nie zmieniła.
B) Neologizm frazeologiczny to nowy związek wyrazów; tu jest jeden wyraz.
D) Nic w tekście nie wskazuje na pochodzenie obce; wyraz jest polski.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz neologizm znaczeniowy, czyli stary wyraz z nowym znaczeniem.
Zadanie 23.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst.
> W tłusty czwartek mój wujek zjadł w jeden dzień jedenaście pączków i kilka faworków. Ciocia powiedziała, że jest prawdziwym „pączkojadem”, a dziadek dodał, że za jego młodości mówiło się raczej „łasuch”. Wyraz „pączkojad” nie występuje w słownikach, ale jest zrozumiały, bo przypomina znane nazwy, takie jak „mrówkojad”. Cała rodzina się śmiała, a wujek tylko sięgnął po kolejnego pączka. > > (Tekst autorski)
Wskaż sposób, w jaki utworzono neologizm „pączkojad”.
A.przez złożenie: połączenie dwóch podstaw (pączek i jad-) za pomocą łącznika -o-
B.przez dodanie do wyrazu „pączek” przyrostka
C.przez skrócenie dłuższego wyrazu
D.przez nadanie istniejącemu wyrazowi nowego znaczenia bez zmiany jego formy
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Sposób utworzenia wyrazu ustalasz, rozkładając go na części i sprawdzając, czym są.
Rozłóż wyraz: pączk- + -o- + -jad.
Pierwsza część to podstawa „pączek”; druga, „-jad”, pochodzi od czasownika „jeść” (jak w „mrówkojad”). To dwie podstawy.
Podstawy łączy samogłoska -o-, typowa dla złożeń.
Wyraz nie powstał przez dodanie jednego przyrostka ani przez skrócenie; jego forma jest nowa, więc nie jest też nowym znaczeniem starego wyrazu.
Poprawna odpowiedź to A: złożenie.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Przyrostek dodaje się do jednej podstawy; tu są dwie podstawy połączone łącznikiem.
C) Nie ma wyrazu dłuższego, z którego „pączkojad” byłby skrócony.
D) Nowe znaczenie starego wyrazu nie zmienia jego formy; „pączkojad” ma nową formę.
Sprawdzana umiejętność: Określasz sposób utworzenia neologizmu jako złożenie dwóch podstaw.
Zadanie 24.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj tekst.
> Moja ciotka ma małe mieszkanie bez ogrodu, więc każde popołudnie spędza na balkonie. Z kubkiem herbaty „balkonuje” — tak mówi, gdy ktoś pyta, co robi. Latem jedzie nad morze i nazywa siebie „plażolubem”, bo mogłaby leżeć na piasku od rana do wieczora. Sąsiedzi kręcą głowami, ale przyznają, że takie słowa dobrze oddają jej charakter. > > (Tekst autorski)
Wypisz z tekstu dwa neologizmy i określ sposób utworzenia każdego z nich.
Odpowiedź
Odpowiedź:
balkonować („balkonuje”): czasownik utworzony od rzeczownika „balkon” przez dodanie przyrostka -ować (derywacja przyrostkowa, formant).
plażolub („plażolubem”): złożenie rzeczownika „plaża” i „-lub” (od „lubić”) połączonych łącznikiem -o-.
Rozwiązanie
Najpierw znajdujesz wyrazy, których nie ma w słownikach, a potem rozkładasz je na części.
Neologizmy w tekście to „balkonuje” i „plażolubem” (nazwy żartobliwe, utworzone przez ciotkę).
„Balkonuje” to forma czasownika „balkonować”. Rdzeniem jest „balkon”, do którego dodano przyrostek (formant słowotwórczy) -ować; potem czasownik odmieniono („balkonuje”). To wyraz pochodny od jednego rdzenia.
„Plażolubem” rozłóż: plaż- + -o- + -lub. Mamy dwie podstawy (plaża, lubić) połączone łącznikiem -o-; to złożenie.
Neologizmy to „balkonować” (od „balkon” z przyrostkiem -ować) i „plażolub” (złożenie „plaża” i „-lub”).
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne wypisanie „balkonuje” (lub „balkonować”) i określenie sposobu: dodanie przyrostka do rzeczownika „balkon”, wyraz pochodny od jednego rdzenia. 1 p. — poprawne wypisanie „plażolubem” (lub „plażolub”) i określenie sposobu: złożenie dwóch podstaw. 0 p. — brak poprawnej odpowiedzi; wypisanie tylko wyrazów bez określenia sposobu utworzenia nie daje punktu.
Typowe błędy
Uczeń wypisuje „herbaty” albo „ogrodu”: to wyrazy zwykłe, znane z języka ogólnego.
Uczeń nazywa „plażolub” zapożyczeniem: obie części są polskie.
Uczeń pisze, że „balkonuje” to „nowe znaczenie” starego wyrazu: powstał nowy czasownik z nowym przyrostkiem, więc nie chodzi o zmianę znaczenia.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz w tekście dwa neologizmy i określasz, jak każdy z nich został utworzony.
Zadanie 25.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj tekst.
> Na lekcji języka polskiego uczniowie prowadzą zeszyt „myśli”. Zapisują w nim zdania, które ich zaskoczyły lub zapadły im w pamięć: z książek, z rozmów, z własnych obserwacji. Nauczycielka prosi, by przy każdym zapisie dopisać, czy jest to zwykła informacja, czy zdanie o ogólnej, mądrej prawdzie życiowej, czyli sentencja. Poniżej znajdują się cztery wpisy z jednego zeszytu. > > (Tekst autorski)
Wskaż wpis, który ma cechy sentencji.
A.W piątek po lekcjach pojedziemy nad jezioro.
B.Kolega obiecał, że odda mi książkę w poniedziałek.
C.Na stole leżały dwa zeszyty i długopis.
D.Kto za dużo obiecuje, ten rzadko dotrzymuje słowa.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Sentencja to krótkie zdanie wyrażające ogólną prawdę lub radę, które nie dotyczy jednej osoby ani jednego zdarzenia.
Sprawdź, czy zdanie opisuje jednostkową sytuację, czy mówi o ludziach w ogóle.
Zdania A, B i C dotyczą konkretnych zdarzeń: planu na piątek, obietnicy kolegi, przedmiotów na stole.
Zdanie D zaczyna się od „kto” i mówi o każdym, kto tak postępuje; jest krótkie, w czasie teraźniejszym i niesie pouczenie.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To zapowiedź jednego, konkretnego wydarzenia.
B) Zdanie dotyczy jednej obietnicy i jednej osoby, w czasie przeszłym.
C) To opis stanu rzeczy, bez żadnej ogólnej myśli.
Sprawdzana umiejętność: Odróżniasz sentencję, czyli zwięzłą prawdę ogólną, od zdań opisujących pojedyncze fakty.
Zadanie 26.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst.
> W szkolnej gazetce pojawiła się rubryka „Myśl tygodnia”. Redakcja zamieściła w niej zdanie: „Im więcej wiemy, tym wyraźniej widzimy, ile jeszcze nie wiemy”. Jedni uczniowie uznali je za mądre, inni za zagadkowe, bo wydaje się sprzeczne samo ze sobą: skoro wiemy więcej, to powinniśmy mieć mniej wątpliwości. Nauczycielka poprosiła, by zastanowić się, jak zbudowano to zdanie. > > (Tekst autorski)
Które stwierdzenie poprawnie opisuje budowę i sens tej myśli?
A.Opiera się na paradoksie: rosnąca wiedza ujawnia ogrom tego, czego nie znamy; zdanie ma charakter ogólny.
B.Opiera się na pytaniu retorycznym, a sens dotyczy wyłącznie autora zdania.
C.Opiera się na porównaniu dwóch osób i zachęca do zaprzestania nauki.
D.Opiera się na wyliczeniu przykładów i opisuje jedno konkretne zdarzenie.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Budowę myśli ocenisz, sprawdzając, jak zdanie jest skonstruowane i do kogo się odnosi.
Zdanie jest oznajmujące, nie pytające; nie ma w nim porównania dwóch osób ani wyliczenia przykładów.
Pozornie sprzeczne połączenie („więcej wiemy” i „widzimy, ile nie wiemy”) tworzy paradoks, który po namyśle okazuje się prawdziwy.
Zdanie dotyczy „nas” wszystkich i jest w czasie teraźniejszym, więc ma charakter ogólny, a nie jednostkowy.
Sens nie zachęca do rezygnacji z nauki; pokazuje jej skutek: poszerza się widok na to, czego jeszcze nie znamy.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) W zdaniu nie ma pytania, a myśl dotyczy ludzi w ogóle, nie autora.
C) Nie ma porównania dwóch osób; wniosek nie zachęca do zaprzestania nauki.
D) Brak wyliczenia i jednostkowego zdarzenia; zdanie jest ogólne.
Sprawdzana umiejętność: Opisujesz, na czym opiera się sens zwięzłej myśli: na paradoksie i uogólnieniu.
Zadanie 27.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj tekst.
> Na lekcji omawiano, jak z opisu jednego zdarzenia wyprowadzić myśl o ogólnym znaczeniu. Jako przykład podano zdanie: „Wczoraj mój kolega spóźnił się na autobus, bo za późno wyszedł z domu. Musiał czekać czterdzieści minut na następny i przez to nie zdążył na pierwszą lekcję”. To zdanie jest jednostkowym opisem. Aby stało się sentencją, trzeba je uogólnić, skrócić i nadać mu formę pouczenia lub prawdy o życiu. > > (Tekst autorski)
Na podstawie opisanej sytuacji napisz jedną sentencję (jedno zdanie, nie więcej niż 15 wyrazów) i uzasadnij, że ma ona cechy sentencji. W uzasadnieniu wskaż co najmniej dwie takie cechy.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykład: „Punktualność zaczyna się w domu, nie na przystanku.” Uzasadnienie, np.: zdanie jest ogólne, bo nie wymienia nikogo konkretnego i nie dotyczy jednego dnia; jest zwięzłe, bo ma kilka wyrazów; zawiera pouczenie o planowaniu czasu; jest w czasie teraźniejszym.
Rozwiązanie
Z jednostkowego zdarzenia wyprowadzasz wniosek, który dotyczy każdego, i ubierasz go w krótkie zdanie.
Znajdź przyczynę zdarzenia: spóźnienie wynikło z tego, że wyjście z domu było za późne.
Usuń elementy jednostkowe: „wczoraj”, „kolega”, „czterdzieści minut”, „pierwsza lekcja”.
Sformułuj wniosek o ludziach w ogóle, w czasie teraźniejszym, np.: „Punktualność zaczyna się w domu, nie na przystanku.”
Sprawdź długość: zdanie ma 8 wyrazów.
Uzasadnij: zdanie jest ogólne (nie wskazuje osoby ani dnia), zwięzłe (jedno krótkie zdanie), ma charakter pouczenia (o planowaniu czasu).
Napisana sentencja musi być ogólna, zwięzła i związana z sytuacją punktualności lub planowania czasu.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — napisana sentencja jest jednym zdaniem o charakterze ogólnym: nie ma imion ani nazw własnych, nie odnosi się do jednego dnia, mówi o ludziach lub o czynności w ogóle. 1 p. — zdanie jest zwięzłe (do 15 wyrazów) i wyraża morał wynikający z sytuacji (punktualność, planowanie czasu, pośpiech, skutki zwlekania). 1 p. — uzasadnienie wskazuje co najmniej dwie cechy sentencji (np. uogólnienie, zwięzłość, pouczenie, czas teraźniejszy) i odnosi je do napisanego zdania. 0 p. — zdanie jednostkowe („Kolega spóźnił się”), wielozdaniowe albo niezwiązane z sytuacją; uzasadnienie bez wskazania cech.
Typowe błędy
Uczeń przepisuje sytuację w skróconej formie („Spóźnił się na autobus”): zdanie wciąż jest jednostkowe.
Uczeń pisze rozbudowany morał kilkuzdaniowy: sentencja ma być jednym krótkim zdaniem.
Uzasadnienie brzmi „bo jest mądre”: to ocena, nie wskazanie cechy.
Sprawdzana umiejętność: Tworzysz własną zwięzłą sentencję z jednostkowej sytuacji i uzasadniasz jej cechy.
Zadanie 28.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj tekst.
> Radni zdecydowali o zamknięciu biblioteki osiedlowej. Ta haniebna, skandaliczna decyzja jest dziełem ludzi, którzy nie mają pojęcia o kulturze. Biblioteka pomagała setkom dzieci odrabiać lekcje, a teraz dzieci zostaną z niczym. W poniedziałek dzieci zastaną zamknięte drzwi i nie będą wiedziały, dokąd pójść. Czy naprawdę chcemy mieszkać w mieście, które odbiera dzieciom książki? > > (Tekst autorski)
Wskaż fragment tekstu, w którym nadawca posłużył się wartościowaniem (słowami oceniającymi).
A.Radni zdecydowali o zamknięciu biblioteki osiedlowej
B.Ta haniebna, skandaliczna decyzja
C.W poniedziałek dzieci zastaną zamknięte drzwi
D.Biblioteka pomagała setkom dzieci
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Wartościowanie to używanie słów, które wyrażają ocenę (dobrą lub złą) i mają wpłynąć na opinię odbiorcy.
Sprawdź, w którym fragmencie nadawca nie podaje faktu, tylko ocenia.
Fragmenty A, C i D opisują zdarzenia: decyzję radnych, zastane drzwi, pomoc dzieciom.
Fragment B zawiera słowa „haniebna” i „skandaliczna”, które wyrażają silną negatywną ocenę.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To informacja o decyzji; bez słów oceniających.
C) To opis zdarzenia, nie ocena (choć działa na uczucia, nie zawiera słów wartościujących).
D) To fakt o działaniu biblioteki; brak oceny.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz w tekście wartościowanie, czyli słowa wyrażające ocenę nadawcy.
Zadanie 29.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst.
> W schronisku „Łapa” zimą marznie czterdzieści psów. Zima trwa w naszym regionie kilka miesięcy. Wystarczy, że zamkniesz oczy i wyobrazisz sobie psa, który drży w budzie i czeka, aż ktoś go przytuli. Wpłać choć dziesięć złotych. Dyrekcja schroniska publikuje sprawozdanie z wydatków co kwartał na swojej stronie internetowej. > > (Tekst autorski)
Wskaż fragment, który jest apelem do emocji, a nie informacją ani wezwaniem do działania.
A.Dyrekcja schroniska publikuje sprawozdanie z wydatków co kwartał
B.Wpłać choć dziesięć złotych
C.Wystarczy, że zamkniesz oczy i wyobrazisz sobie psa, który drży w budzie i czeka, aż ktoś go przytuli
D.Zima trwa w naszym regionie kilka miesięcy
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Apel do emocji to zabieg wzbudzający litość, strach, wzruszenie lub poczucie winy, by skłonić odbiorcę do reakcji.
Podziel fragmenty na trzy rodzaje: informacja, wezwanie do działania, wywołanie uczuć.
A i D podają fakty (sprawozdanie, długość zimy).
B to wezwanie do wykonania czynności („wpłać”), a nie wzbudzanie uczuć.
C prosi o wyobrażenie sobie cierpiącego, drżącego psa, który czeka na przytulenie: wzbudza współczucie.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To informacja o przejrzystości finansów schroniska.
B) To bezpośrednie wezwanie do działania (tryb rozkazujący); pytanie dotyczy apelu do emocji.
D) To neutralny fakt o klimacie.
Sprawdzana umiejętność: Odróżniasz apel do emocji od informacji i od zwykłego wezwania do działania.
Zadanie 30.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst.
> Pracownia sondażowa przygotowuje ankietę dla mieszkańców miasta o nowej linii autobusowej. Zespół zaproponował cztery wersje pytania. Szef zespołu przypomniał, że dobre pytanie ankietowe nie powinno podpowiadać odpowiedzi ani oceniać z góry tego, o co pytamy. Odpowiedzi mają zależeć wyłącznie od opinii respondenta, a nie od sposobu zadania pytania. Poniżej znajdują się wszystkie cztery propozycje. > > (Tekst autorski)
Wskaż pytanie, które NIE jest sugerujące.
A.Czy nie uważasz, że każdy rozsądny mieszkaniec poprze nową linię autobusową?
B.Czy zgadzasz się, że wygodna nowa linia, o którą walczą wszyscy sąsiedzi, jest potrzebna?
C.Czy likwidacja nieskutecznej i kosztownej linii nie jest oczywistym krokiem?
D.Jak oceniasz pomysł uruchomienia nowej linii autobusowej?
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Pytanie sugerujące zawiera ocenę lub założenie, które popycha respondenta ku konkretnej odpowiedzi; pytanie neutralne zostawia mu swobodę.
A: „każdy rozsądny mieszkaniec poprze” sugeruje, że kto nie poprze, nie jest rozsądny.
B: „wygodna” oraz „walczą wszyscy sąsiedzi” to ocena i presja grupy.
C: „nieskuteczna i kosztowna” to ocena narzucona z góry, a „oczywisty” wymusza zgodę.
D: pytanie jest otwarte, nie zawiera oceny ani założenia, nie podpowiada odpowiedzi.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń nie zauważa, że „rozsądny” zawiera ocenę i sugeruje odpowiedź „tak”.
B) Uczeń pomija słowo „wygodna” i odwołanie do „wszystkich sąsiadów”.
C) Uczeń uznaje pytanie za neutralne, bo dotyczy likwidacji; „nieskuteczna” i „oczywisty” narzucają odpowiedź.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz pytanie, które nie jest sugerujące, odróżniając je od pytań narzucających odpowiedź.
Zadanie 31.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst.
> Na stronie szkoły sportowej pojawiło się ogłoszenie: „Trener personalny z wieloletnim doświadczeniem zaprasza na swój kurs. Albo zapiszesz się u nas jeszcze w tym tygodniu, albo do końca życia będziesz marnować swój talent. Nie ma trzeciej drogi. Treningi odbywają się trzy razy w tygodniu, a pierwsze zajęcia są bezpłatne. Zdecyduj teraz!” > > (Tekst autorski)
Na czym polega błąd w rozumowaniu w zdaniach „Albo zapiszesz się u nas jeszcze w tym tygodniu, albo do końca życia będziesz marnować swój talent. Nie ma trzeciej drogi”?
A.Autor powołuje się na autorytet, który nie zna tematu.
B.Autor przedstawia tylko dwie możliwości, choć istnieją inne.
C.Autor wyciąga ogólny wniosek z jednego przypadku.
D.Autor wywołuje litość nad odbiorcą.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Fałszywa alternatywa polega na tym, że nadawca przedstawia sytuację jako wybór między dwiema możliwościami i pomija pozostałe.
Znajdź w tekście spójnik „albo… albo” i słowa „nie ma trzeciej drogi”.
Zastanów się, czy naprawdę są tylko dwie możliwości: można trenować samodzielnie, w klubie, u innego trenera lub zacząć później.
Nadawca pomija te możliwości, więc pokazuje fałszywy wybór: kurs albo zmarnowane życie.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) W tekście nie ma powołania się na autorytet; „doświadczenie” trenera to nie cytat cudzej opinii.
C) Nie ma tu wniosku z jednego przypadku, tylko ograniczenie wyboru do dwóch opcji.
D) Nadawca raczej straszy niż wywołuje litość, a pytanie dotyczy błędu w rozumowaniu.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz fałszywą alternatywę, czyli przedstawienie tylko dwóch możliwości tam, gdzie jest ich więcej.
Zadanie 32.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst.
> Wpis na forum konsumenckim: „Zamówiłem już dwa razy w sklepach internetowych i dwa razy paczka do mnie nie dotarła. Wszystkie sklepy internetowe to oszuści. Nie ma sensu ryzykować, lepiej kupować tylko w sklepach stacjonarnych. Niech wam się nie wydaje, że ktoś uczciwy sprzedaje w sieci, bo to po prostu niemożliwe. Sam wiem najlepiej, jak jest.” > > (Tekst autorski)
Nazwij błąd w rozumowaniu autora wpisu i wyjaśnij, na czym on polega.
Odpowiedź
Odpowiedź:Błąd: pochopne uogólnienie (generalizacja, uogólnienie na podstawie nielicznych przykładów). Wyjaśnienie, np.: z dwóch własnych doświadczeń autor wyciąga wniosek o wszystkich sklepach internetowych, choć są ich tysiące i wiele działa uczciwie.
Rozwiązanie
Szukasz zdania, w którym z niewielu przykładów wyciągnięto wniosek o wszystkich.
Zlicz przykłady autora: dwa zamówienia, w których paczka nie dotarła.
Sprawdź wniosek: „Wszystkie sklepy internetowe to oszuści”. Dotyczy całej grupy.
Porównaj: dwa przypadki są za mało, by wypowiadać się o każdym sklepie; uczciwych sklepów jest wiele.
Nazwij błąd: pochopne uogólnienie.
Błąd polega na uogólnieniu: autor z dwóch zdarzeń wnioskuje o wszystkich sklepach internetowych.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — nazwanie błędu: pochopne uogólnienie (akceptowane: uogólnienie, generalizacja, wnioskowanie z nielicznych przypadków o wszystkich). 1 p. — wyjaśnienie: z dwóch (kilku) doświadczeń autor wyciąga wniosek o wszystkich sklepach i pomija przypadki uczciwych. 0 p. — nazwanie innego błędu (np. fałszywa alternatywa); wyjaśnienie bez odniesienia do liczby przykładów; brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze „fałszywa alternatywa”: tekst nie stawia wyboru „albo… albo”, tylko uogólnia.
Uczeń pisze „wartościowanie”: słowo „oszuści” ocenia, ale głównym błędem jest wniosek z dwóch przykładów.
Uczeń nazywa błąd, ale nie wyjaśnia (brak punktu za wyjaśnienie).
Sprawdzana umiejętność: Nazywasz błąd pochopnego uogólnienia i wyjaśniasz, na czym on polega.
Zadanie 33.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj tekst.
> Poniżej zapisano trzy fragmenty wypowiedzi z debaty o budowie nowego parku w mieście. Wypowiadają się różne osoby, każda w inny sposób przekonuje do swojego zdania. > > 1. „Albo poprzecie nasz projekt, albo zgodzicie się, żeby w mieście nie było już żadnej zieleni.” > 2. „Znana piosenkarka, która nie zajmuje się ani planowaniem miast, ani zielenią, powiedziała w wywiadzie, że ten projekt jest błędny, więc na pewno jest błędny.” > 3. „Spotkałem trzech nastolatków na przystanku i wszyscy patrzyli w telefony, więc dzisiejsza młodzież w ogóle nie interesuje się parkami.” > > (Tekst autorski)
Dopasuj do fragmentów 1–3 zabiegi: a) fałszywa alternatywa, b) powołanie się na nieuprawniony autorytet, c) pochopne uogólnienie.
A.1–b, 2–a, 3–c
B.1–a, 2–c, 3–b
C.1–a, 2–b, 3–c
D.1–c, 2–b, 3–a
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Każdy fragment rozpoznajesz po charakterystycznej konstrukcji.
Fragment 1 ma układ „albo… albo” i pomija inne możliwości: to fałszywa alternatywa (a).
Fragment 2 powołuje się na osobę, która z tematem nie ma nic wspólnego (piosenkarka, nie urbanistka): to nieuprawniony autorytet (b).
Fragment 3 z obserwacji trzech osób wyciąga wniosek o całej młodzieży: to pochopne uogólnienie (c).
Poprawna odpowiedź to C: 1–a, 2–b, 3–c.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń zamienia fragmenty 1 i 2: fragment 1 to konstrukcja „albo… albo” (fałszywa alternatywa), a fragment 2 to powołanie się na piosenkarkę (autorytet).
B) Uczeń zamienia fragmenty 2 i 3: powołanie się na piosenkarkę to autorytet, a wniosek o całej młodzieży z trzech nastolatków to uogólnienie.
D) Uczeń odwraca dopasowanie 1 i 3, nie zauważając konstrukcji „albo… albo” w pierwszym fragmencie.
> Syrop „Zdrowinka” — rewelacyjny środek na odporność! Znany prezenter telewizyjny mówi: „Biorę go codziennie i nigdy nie choruję”. Czy chcesz, żeby twoje dziecko znowu leżało w łóżku z gorączką? Kup już dziś, a zapomnisz o przeziębieniach. Produkt jest suplementem diety. > > (Tekst autorski)
Wypisz z tekstu dwa różne środki perswazji i podaj dla każdego fragment, w którym go widać.
Odpowiedź
Odpowiedź:Dowolne dwa z czterech:
wartościowanie — „rewelacyjny środek na odporność”;
powołanie się na (nieuprawniony) autorytet — „Znany prezenter telewizyjny mówi: ‚Biorę go codziennie…’”;
apel do emocji / pytanie sugerujące — „Czy chcesz, żeby twoje dziecko znowu leżało w łóżku z gorączką?”;
obietnica korzyści i nacisk na natychmiastowe działanie — „Kup już dziś, a zapomnisz o przeziębieniach”.
Rozwiązanie
Najpierw znajdujesz zdania, które mają nie informować, tylko przekonywać; potem nazywasz zabieg.
„Rewelacyjny” to słowo oceniające: wartościowanie.
Wypowiedź prezentera to powołanie się na autorytet; prezenter nie jest lekarzem ani badaczem, więc to autorytet nieuprawniony.
Pytanie o chore dziecko wywołuje strach i poczucie winy (apel do emocji), a jednocześnie podpowiada odpowiedź „nie”, więc jest pytaniem sugerującym.
Wybierz dowolne dwa środki i do każdego dopisz fragment.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — pierwszy poprawny środek wraz z odpowiednim fragmentem tekstu. 1 p. — drugi, inny poprawny środek wraz z odpowiednim fragmentem tekstu. 0 p. — nazwa środka bez fragmentu albo fragment przypisany do niewłaściwego środka; brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń wypisuje „Produkt jest suplementem diety”: to informacja, nie środek perswazji.
Uczeń nazywa „rewelacyjny” autorytetem: to słowo oceniające.
Uczeń podaje dwa razy ten sam środek (np. dwa razy wartościowanie): drugi punkt wymaga innego środka.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz w reklamie dwa środki perswazji i podajesz fragmenty, w których je widać.
Zadanie 35.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst.
> Rodzice, którzy nie zainstalują aplikacji „Bezpieczny Maluch”, są nieodpowiedzialni. Każdy rozsądny rodzic już ją pobrał. Wyobraź sobie, że twoje dziecko wraca samo do domu, a ty nie wiesz, gdzie jest. Albo nasza aplikacja, albo nieustanny strach. Czy naprawdę chcesz ryzykować? > > (Tekst autorski)
Uzasadnij, że ten tekst ma charakter manipulacyjny. Wskaż dwa różne środki manipulacji z fragmentami tekstu i wyjaśnij, jak działają one na odbiorcę.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykład: Tekst manipuluje, bo naciska na odbiorcę, zamiast dostarczać rzetelnych informacji. Po pierwsze, używa wartościowania i presji grupy („nieodpowiedzialni”, „każdy rozsądny rodzic już ją pobrał”), przez co rodzic boi się, że zostanie źle oceniony. Po drugie, stosuje fałszywą alternatywę („Albo nasza aplikacja, albo nieustanny strach”), która pomija inne sposoby dbania o bezpieczeństwo dziecka. Dodatkowo apel do emocji (strach o dziecko) utrudnia racjonalną ocenę.
Rozwiązanie
Wskazujesz środki, które działają na uczucia i ograniczają swobodę wyboru, i opisujesz ich skutek.
Przeczytaj tekst i zaznacz fragmenty, które nie podają faktów (np. o działaniu aplikacji), tylko oceniają i straszą.
Wybierz pierwszy środek: wartościowanie połączone z presją grupy — „nieodpowiedzialni”, „każdy rozsądny rodzic”.
Wybierz drugi: fałszywą alternatywę — „Albo… albo… strach”, albo apel do emocji — „Wyobraź sobie…”, albo pytanie sugerujące — „Czy naprawdę chcesz ryzykować?”.
Wyjaśnij działanie: rodzic obawia się oceny lub strachu i nie sprawdza, czy aplikacja jest skuteczna.
Tekst jest manipulacyjny, bo zastępuje rzeczowe informacje ocenami, presją i strachem.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawny pierwszy środek z fragmentem tekstu. 1 p. — poprawny drugi, inny środek z fragmentem tekstu. 1 p. — wyjaśnienie, jak środki działają na odbiorcę (np. wywołują strach lub poczucie winy, ograniczają wybór, utrudniają krytyczną ocenę). 0 p. — wymienienie środków bez fragmentów; wyjaśnienie niezwiązane z tekstem; brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń nazywa środki, ale nie podaje fragmentów tekstu.
Uczeń pisze, że tekst jest „zły”, bez wyjaśnienia, jak działa na odbiorcę.
Uczeń podaje dwa razy ten sam środek (np. dwa przykłady wartościowania): wymagane są dwa różne.
Sprawdzana umiejętność: Uzasadniasz, że tekst manipuluje odbiorcą, wskazując środki i wyjaśniając ich działanie.
Zadanie 36.(0–5 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj tekst.
> Mój sąsiad schudł dziesięć kilogramów w miesiąc na diecie „Złoty Sok”, więc ta dieta działa u wszystkich. Znany podróżnik, który przez rok jadł tylko owoce, mówi, że lekarze kłamią. Albo przejdziesz na „Złoty Sok”, albo przytyjesz na zawsze. Tylko ignoranci kwestionują tę metodę. > > (Tekst autorski)
Sformułuj tezę oceniającą wiarygodność tego tekstu i uzasadnij ją dwoma argumentami opartymi na tekście. Każdy argument powinien nazywać użyty zabieg, odwoływać się do fragmentu tekstu i wyjaśniać, dlaczego osłabia wiarygodność. Napisz 4–6 zdań.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykład: Ten tekst jest mało wiarygodny, ponieważ zastępuje rzetelne argumenty zabiegami perswazyjnymi. Po pierwsze, autor popełnia pochopne uogólnienie: z przykładu jednego sąsiada wyciąga wniosek, że dieta „działa u wszystkich”. Jeden przypadek nie dowodzi skuteczności, bo nie wiemy, jak schudł sąsiad ani czy efekt się utrzymał. Po drugie, stosuje fałszywą alternatywę: „Albo przejdziesz na «Złoty Sok», albo przytyjesz na zawsze”, pomijając inne sposoby odżywiania. Dodatkowo obraża krytyków („ignoranci”).
Rozwiązanie
Najpierw oceniasz tekst, potem wybierasz dwa zabiegi, które to potwierdzają, i dla każdego piszesz nazwę, cytat oraz wyjaśnienie.
Zapisz tezę: tekst jest mało wiarygodny (lub: manipuluje), bo zamiast dowodów używa zabiegów perswazyjnych.
Wybierz pierwszy zabieg, np. pochopne uogólnienie: cytuj „więc ta dieta działa u wszystkich” i wyjaśnij, że jeden przypadek nie dowodzi skuteczności.
Wybierz drugi zabieg, np. fałszywą alternatywę („Albo przejdziesz… albo przytyjesz na zawsze”), powołanie się na nieuprawniony autorytet (podróżnik zamiast lekarza) lub wartościowanie („ignoranci”); wyjaśnij, co pomija lub czego dowodzi.
Każde wyjaśnienie zakończ wnioskiem o wiarygodności.
Sprawdź, czy tekst ma 4–6 zdań i czy teza jest odrębnym zdaniem.
Ocena: tekst jest mało wiarygodny, bo opiera się na uogólnieniu, fałszywej alternatywie i etykietowaniu krytyków.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — teza oceniająca wiarygodność tekstu (np. mało wiarygodny, manipulacyjny), sformułowana jako odrębne zdanie. 1 p. — argument 1: nazwany zabieg poprawnie wskazany w tekście, z fragmentem lub jego parafrazą. 1 p. — argument 1: wyjaśnienie, dlaczego zabieg osłabia wiarygodność. 1 p. — argument 2 (inny zabieg): nazwa, fragment lub parafraza oraz poprawne wskazanie w tekście. 1 p. — argument 2: wyjaśnienie, dlaczego zabieg osłabia wiarygodność. 0 p. — brak tezy; zabiegi niepoprawnie nazwane; ogólne stwierdzenia („tekst jest zły”) bez odwołania do tekstu; brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze tezę, ale nie nazywa zabiegów; traci punkty za argumenty.
Uczeń podaje ten sam zabieg dwa razy (np. dwa razy wartościowanie): argument 2 wymaga innego zabiegu.
Uczeń pomija wyjaśnienie („bo to fałszywa alternatywa”) i nie pokazuje, dlaczego zabieg osłabia wiarygodność.
Sprawdzana umiejętność: Formułujesz ocenę wiarygodności tekstu i uzasadniasz ją dwoma argumentami opartymi na jego fragmentach.
Zadanie 37.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż zdanie, w którym użyto błędnej rekcji czasownika.
A.Uczniowie podziękowali nauczycielce za pomoc.
B.Wszyscy uczestniczyli w uroczystości.
C.Babcia zawsze dbała na swoje zdrowie.
D.Brat interesuje się historią.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Rekcja to wymóg czasownika co do przypadka lub przyimka, z którym się łączy; sprawdzasz po kolei każde połączenie.
W zdaniu A: dziękować komuś (celownik) za coś — połączenie poprawne.
W zdaniu B: uczestniczyć w czymś — poprawne.
W zdaniu C: czasownik „dbać” łączy się z przyimkiem „o” (dbać o coś), a nie „na” — to błąd rekcji.
W zdaniu D: interesować się czymś (narzędnik) — poprawne.
Poprawna odpowiedź to C; zdanie powinno brzmieć: „Babcia zawsze dbała o swoje zdrowie”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń sądzi, że po „dziękować” potrzebny jest biernik; poprawnie jest „dziękować komuś (celownik) za coś”, a tak użyto w zdaniu.
B) „Uczestniczyć w” jest poprawne; błędem byłoby „uczestniczyć na”.
D) „Interesować się” wymaga narzędnika („historią”), więc zdanie jest poprawne.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz zdanie, w którym czasownik ma błędną rekcję.
Zadanie 38.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Poniższe zdanie zawiera błąd składniowy. Nazwij ten błąd i zapisz zdanie poprawnie.
> Należy zapobiegać marnowanie żywności.
Tekst autorski.
Odpowiedź
Odpowiedź:Błąd rekcji (czasownik „zapobiegać” łączy się z celownikiem, nie z biernikiem). Zdanie poprawne: „Należy zapobiegać marnowaniu żywności.”
Rozwiązanie
Najpierw wskazujesz czasownik, potem sprawdzasz, jakiego przypadka on wymaga.
Znajdź czasownik: „zapobiegać”.
Zadaj pytanie: zapobiegać czemu? — czasownik wymaga celownika (komu? czemu?).
W zdaniu stoi „marnowanie” (biernik, jak „co?”), a powinno być „marnowaniu” (celownik).
Nazwa błędu: błąd rekcji, czyli zły przypadek po czasowniku.
Błąd polega na złej rekcji czasownika „zapobiegać”, a poprawne zdanie to „Należy zapobiegać marnowaniu żywności.”
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — nazwanie błędu jako błędu rekcji (zły przypadek po czasowniku „zapobiegać”). 1 p. — zapisanie poprawnego zdania (forma „marnowaniu”; dopuszczalne inne poprawne sformułowanie z zachowaniem czasownika „zapobiegać”, np. „Należy zapobiegać temu, żeby marnowano żywność”; zdanie ze zmienionym czasownikiem nie poprawia rekcji „zapobiegać”). 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych warunków albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Nazwanie błędu „pleonazmem” albo „błędem fleksyjnym”: forma „marnowanie” sama w sobie jest poprawna, zły jest jej przypadek po czasowniku.
Zmiana czasownika na „unikać”: „Należy unikać marnowania żywności” to poprawne zdanie, ale nie poprawia rekcji „zapobiegać”; zapis „unikać marnowanie” jest nadal błędny.
Zapis „zapobiegać marnowania” — dopełniacz nadal jest błędem; po „zapobiegać” stoi celownik.
Sprawdzana umiejętność: Nazywasz błąd rekcji i zapisujesz zdanie w poprawnej postaci.
Zadanie 39.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wskaż zdanie poprawne pod względem składniowym.
A.Wychodząc z domu, zgasło światło.
B.Idąc do szkoły, spotkałem kolegę.
C.Czytając książkę, zasnął mi kot.
D.Będąc na wakacjach, pogoda była piękna.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Imiesłowowy równoważnik zdania (np. „idąc”) wymaga, by czynność wykonywała ta sama osoba, która wykonuje czynność z orzeczenia zdania głównego.
W zdaniu A: kto wychodzi? — ktoś; ale „zgasło” światło; światło nie wychodzi z domu — błąd.
W zdaniu B: idę ja, spotykam ja — podmiot (domyślne „ja”) jest ten sam — zdanie poprawne.
W zdaniu C: czyta ktoś, ale zasypia kot — różne podmioty — błąd.
W zdaniu D: „będąc na wakacjach” odnosi się do osoby, a orzeczenie „była” do pogody — błąd.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń nie sprawdza, że wychodzącym nie może być światło.
C) Zdanie brzmi naturalnie w mowie, ale czytającym jest ktoś inny niż zasypiający kot.
D) Wydaje się poprawne, bo oba orzeczenia dotyczą wakacji, lecz „będąc na wakacjach” może odnosić się tylko do osoby, a nie do pogody.
Wskaż zdanie zawierające pleonazm (zbędne dodanie wyrazu, którego znaczenie wynika już z innego).
A.Wróciłem do domu przed północą.
B.Cofnął się do tyłu o dwa kroki.
C.Zrobił krok do przodu.
D.Spojrzała w górę.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Pleonazm to wyrażenie, w którym jeden wyraz powtarza znaczenie drugiego.
Sprawdź, czy któryś wyraz już zawiera sens dodanego określenia.
„Cofnąć się” znaczy ruszyć do tyłu, więc „do tyłu” jest zbędne — to pleonazm.
„Wrócić do domu”, „krok do przodu” i „spojrzeć w górę” nie powtarzają znaczenia; kierunek podaje tylko jedno określenie.
Poprawna odpowiedź to B; poprawnie: „Cofnął się o dwa kroki”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Wrócić” mówi o powrocie, ale określenie „do domu” podaje, dokąd; to nie jest powtórzenie.
C) „Krok” nie zawiera informacji o kierunku, więc „do przodu” jest potrzebne.
D) „Spojrzeć” nie zawiera kierunku; „w górę” dodaje nową informację.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz pleonazm, czyli zbędne powtórzenie tej samej treści w jednym wyrażeniu.
Zadanie 41.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
Wypisz z tekstu trzy pleonazmy (zbędne dodanie wyrazu, którego znaczenie wynika już z innego).
> Turysta cofnął się do tyłu, a po chwili wrócił z powrotem na szlak i kontynuował dalej wędrówkę.
Tekst autorski.
Odpowiedź
Odpowiedź:
cofnął się do tyłu
wrócił z powrotem
kontynuował dalej
Rozwiązanie
Szukasz par wyrazów, w których drugi powtarza to, co mówi już pierwszy.
„Cofnąć się” oznacza ruch do tyłu, więc „do tyłu” jest zbędne.
„Wrócić” oznacza iść z powrotem, więc „z powrotem” jest zbędne.
„Kontynuować” znaczy „robić dalej”, więc „dalej” jest zbędne.
Pozostałe określenia („po chwili”, „na szlak”) podają nowe informacje, więc nie są pleonazmami.
Pleonazmy to: „cofnął się do tyłu”, „wrócił z powrotem” i „kontynuował dalej”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wypisanie „cofnął się do tyłu” (wystarczy „do tyłu” z czasownikiem). 1 p. — wypisanie „wrócił z powrotem” (wystarczy „z powrotem” z czasownikiem). 1 p. — wypisanie „kontynuował dalej” (wystarczy „dalej” z czasownikiem). 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych warunków albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Wpisanie „po chwili”: wyrażenie określa czas i nie powtarza treści innego wyrazu.
Wpisanie „na szlak”: to dopełnienie miejsca, potrzebne w zdaniu.
Wpisanie samego „wędrówkę”: to rzeczownik, który nie jest powtórzeniem.
Sprawdzana umiejętność: Wyszukujesz w krótkim tekście wszystkie pleonazmy.
Zadanie 42.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Wskaż zdanie, w którym nie ma pleonazmu.
A.Cofnęła się o krok od krawędzi.
B.Po spotkaniu wrócił z powrotem do domu.
C.Cofnęli zegar wstecz o godzinę.
D.Kontynuowali dalej remont domu.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Dla każdego zdania sprawdzasz, czy jakiś wyraz powtarza treść zawartą w innym.
W zdaniu A „cofnąć się o krok” — „o krok” podaje miarę ruchu, nie powtarza kierunku; zdanie jest poprawne.
W zdaniu B „wrócić” zawiera już sens powrotu, więc „z powrotem” jest zbędne (Poradnia PWN: „wracać z powrotem” to wyraźna niezręczność językowa).
W zdaniu C „cofnąć” oznacza ruch w tył lub wstecz, więc „wstecz” jest zbędne (Poradnia PWN: „cofnąć wstecz” w tekstach użytkowych jest błędne).
W zdaniu D „kontynuować” znaczy „robić dalej”, więc „dalej” jest zbędne.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) „Wrócić” już znaczy „znaleźć się z powrotem”; „z powrotem” dubluje znaczenie.
C) „Cofnąć” już oznacza ruch wstecz; „wstecz” dubluje znaczenie.
D) „Kontynuować” zawiera już sens „dalej”.
Sprawdzana umiejętność: Odróżniasz zdanie bez pleonazmu od zdań z ukrytym zbędnym powtórzeniem.
Zadanie 43.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż zdanie zawierające błąd fleksyjny (niepoprawną formę wyrazu).
A.Włączyłem światło w pokoju.
B.Zamknęliśmy drzwi na klucz.
C.Przeczytałam tę książkę dwa razy.
D.Wczoraj poszłem na basen.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Błąd fleksyjny to niepoprawna końcówka lub forma wyrazu; sprawdzasz formy czasowników i zaimków.
A: „włączyłem” — forma poprawna.
B: „zamknęliśmy” — forma poprawna.
C: „przeczytałam” i „tę” — formy poprawne.
D: dla rodzaju męskiego poprawna forma to „poszedłem”, nie „poszłem”.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Włączyłem” brzmi poprawnie; błędna jest tylko forma „włanczać”.
B) „Zamknęliśmy” to poprawna forma 1. osoby liczby mnogiej.
C) „Tę” to poprawny biernik; błędem byłoby „tą książkę”.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz zdanie z niepoprawną formą czasownika.
Zadanie 44.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
W zdaniu są dwie błędne formy fleksyjne. Wypisz je i podaj poprawne odpowiedniki.
> Nie mam teraz pieniądzy, żeby kupić tą książkę.
Tekst autorski.
Odpowiedź
Odpowiedź:„pieniądzy” → „pieniędzy”; „tą” → „tę”.
Rozwiązanie
Sprawdzasz każdy odmieniony wyraz pod kątem przypadka, którego wymaga zdanie.
„Nie mam” wymaga dopełniacza: nie mam czego? Dopełniacz liczby mnogiej od „pieniądze” to „pieniędzy”, nie „pieniądzy”.
„Kupić” wymaga biernika: kupić co? — książkę.
Zaimek wskazujący w bierniku l. poj. rodzaju żeńskiego brzmi „tę”; forma „tą” jest narzędnikiem (z tą książką).
Zapisz poprawnie: „Nie mam teraz pieniędzy, żeby kupić tę książkę.”
Błędne formy to „pieniądzy” (poprawnie „pieniędzy”) i „tą” (poprawnie „tę”).
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie „pieniądzy” i poprawnej formy „pieniędzy”. 1 p. — wskazanie „tą” i poprawnej formy „tę”. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych warunków albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Wskazanie „książkę”: forma jest poprawna (biernik).
Poprawienie „pieniądzy” na „pieniądze”: to mianownik, a zdanie wymaga dopełniacza po „nie mam”.
Poprawienie „tą” na „tej”: to dopełniacz lub miejscownik; po „kupić” potrzebny jest biernik.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz błędne formy fleksyjne i podajesz ich poprawne odpowiedniki.
Zadanie 45.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Wskaż zdanie, w którym wszystkie wyrazy mają poprawne formy.
A.Obejrzałem dwanaście obrazów na wystawie.
B.Wypożyczył dwadzieścia pięć książki.
C.Obejrzałem tą ciekawą wystawę.
D.Poznałem ci nowych sąsiadów.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Sprawdzasz każdą formę z osobna: przypadek rzeczownika po liczebniku i formę zaimka w bierniku.
A: po liczebniku „dwanaście” stoi rzeczownik w dopełniaczu liczby mnogiej („obrazów”) — zdanie poprawne.
B: po liczebniku „dwadzieścia pięć” powinien stać dopełniacz liczby mnogiej: „książek”, nie „książki”.
C: biernik rodzaju żeńskiego to „tę”, nie „tą”.
D: dopełnienie „sąsiadów” jest w bierniku (osobowy), więc zaimek musi mieć formę „tych”, nie „ci”.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Po liczebniku „dwadzieścia pięć” uczeń ma ochotę użyć liczby mnogiej „książki”; poprawna jest forma „książek”.
C) „Tą” jest poprawne tylko w narzędniku (z tą wystawą).
D) „Ci” jest formą mianownika; dopełnienie wymaga „tych nowych sąsiadów”.
Sprawdzana umiejętność: Wybierasz zdanie bez błędu fleksyjnego wśród zdań z błędnymi formami liczebnika i zaimka.
Zadanie 46.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż zdanie, w którym użyto poprawnej formy frazeologizmu.
A.Nie wziął tego pod uwagi.
B.Rzucał słowa w wiatr.
C.Wziął ten argument pod uwagę.
D.Zagrał pierwsze skrzypki w orkiestrze.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Frazeologizm ma stałą formę, której nie wolno zmieniać; porównujesz każde zdanie z formą słownikową.
„Wziąć coś pod uwagę” — stała forma z biernikiem „uwagę”; zdanie C jest poprawne.
W zdaniu A użyto formy „pod uwagi”, a powinno być „pod uwagę”.
W zdaniu B poprawny frazeologizm to „rzucać słowa na wiatr”, nie „w wiatr”.
W zdaniu D poprawnie jest „grać pierwsze skrzypce” („skrzypce” to nazwa instrumentu, ma tylko liczbę mnogą).
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zmienia się końcówkę rzeczownika, a frazeologizm wymaga biernika „uwagę”.
B) Przyimek „w” zastępuje „na”; frazeologizm ma stałą budowę „na wiatr”.
D) „Skrzypki” nie jest nazwą instrumentu; frazeologizm ma stałą formę „pierwsze skrzypce”.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz poprawną formę związku frazeologicznego.
Zadanie 47.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
W zdaniu zniekształcono dwa frazeologizmy. Wypisz je i podaj ich poprawne formy.
> Rzecznik wyssał te liczby z ręki i nie dawał za wygrane, gdy go o to pytano.
Tekst autorski.
Odpowiedź
Odpowiedź:„wyssał z ręki” → „wyssał z palca”; „nie dawał za wygrane” → „nie dawał za wygraną”.
Rozwiązanie
Szukasz utartych połączeń wyrazów i porównujesz je z formą słownikową.
„Wyssać coś z palca” znaczy zmyślić; w zdaniu podano „z ręki” — błąd.
„Nie dawać za wygraną” — stała forma (biernik l. poj.); w zdaniu „za wygrane” to forma błędna (liczba mnoga zamiast stałego „wygraną”).
Zapisz poprawnie: „wyssał te liczby z palca” i „nie dawał za wygraną”.
Zniekształcone frazeologizmy to „wyssał z ręki” (poprawnie „z palca”) i „nie dawał za wygrane” (poprawnie „za wygraną”).
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie „z ręki” i poprawnej formy „z palca”. 1 p. — wskazanie „za wygrane” i poprawnej formy „za wygraną”. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych warunków albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Wskazanie „gdy go o to pytano”: to zwykła fraza, nie frazeologizm.
Poprawienie „z ręki” na inny wyraz (np. „z głowy”, „z nosa”): frazeologizm ma stałą formę „z palca”.
Pozostawienie „za wygrane”: forma sprawia wrażenie poprawnej, bo w tym zdaniu brzmi znajomo.
Sprawdzana umiejętność: Poprawiasz dwa zniekształcone frazeologizmy w jednym zdaniu.
Zadanie 48.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Wskaż zdanie, w którym użyto wyrazu niezgodnie z jego znaczeniem.
A.Rodzina zaadoptowała chłopca z domu dziecka.
B.Efektowny występ zespołu zachwycił publiczność.
C.Efektywna metoda nauki skraca czas przygotowań.
D.Urząd zaadoptował stary budynek na bibliotekę.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Sprawdzasz znaczenie wyrazów podobnie brzmiących (paronimów): „zaadoptować” i „zaadaptować” oraz „efektowny” i „efektywny”.
„Zaadoptować” znaczy przysposobić dziecko lub przyjąć coś jako swoje; w zdaniu A użyto go poprawnie.
„Efektowny” znaczy robiący wrażenie; w zdaniu B użyto go poprawnie.
„Efektywny” znaczy skuteczny, dający dobre wyniki; w zdaniu C użyto go poprawnie.
W zdaniu D chodzi o przystosowanie budynku do nowej funkcji, więc powinno być „zaadaptował”.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń sądzi, że „zaadoptować” nie pasuje do dziecka; tymczasem właśnie tak się mówi o przysposobieniu.
B) „Efektowny” brzmi podobnie do „efektywny”, ale tu chodzi o wrażenie na widzach, więc użycie jest trafne.
C) „Efektywna metoda” to metoda skuteczna; zdanie jest poprawne.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz błąd znaczeniowy polegający na pomyleniu wyrazów podobnie brzmiących.
Zadanie 49.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Określ styl poniższego fragmentu.
> Wczoraj z kumplem poszliśmy na mecz, ale ściema, bo ledwo co się zaczął i lało jak z cebra, więc zwinęliśmy się do domu.
Tekst autorski.
A.potoczny
B.urzędowy
C.naukowy
D.publicystyczny
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Styl rozpoznajesz po słownictwie, budowie zdań i celu wypowiedzi.
Zwróć uwagę na słowa „kumpel”, „ściema”, „zwinąć się” i wyrażenie „lało jak z cebra”.
To słownictwo należy do języka mówionego, codziennego, a nie do wypowiedzi oficjalnych.
Zdanie jest luźne, opowiada o osobistym zdarzeniu i nie zawiera terminów ani form bezosobowych.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Styl urzędowy ma formy bezosobowe i oficjalne formuły, których tu nie ma.
C) Styl naukowy używa terminów i precyzyjnych definicji; tu jest język potoczny.
D) Styl publicystyczny omawia sprawy publiczne i ocenia je argumentami; tu opowiada się prywatne zdarzenie.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz styl potoczny po słownictwie i budowie wypowiedzi.
Zadanie 50.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj fragment, a następnie wskaż zestaw cech, który potwierdza, że jest to styl urzędowy.
> W związku z koniecznością przeprowadzenia prac remontowych informuje się, że w dniach wskazanych w załączniku dostęp do budynku będzie ograniczony. Prosi się o stosowanie do poleceń pracowników ochrony.
Tekst autorski.
A.wyrazy emocjonalne, zdrobnienia, pytania do odbiorcy
B.terminy specjalistyczne, definicje, wywód o charakterze logicznym
C.formy bezosobowe, oficjalne formuły („w związku z”, „informuje się”), rzeczowy ton
D.wartościowanie, ironia, osobiste opinie autora
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Dobierasz cechy do tego, co widzisz w tekście.
Wskaż formy bezosobowe: „informuje się”, „prosi się”.
Wskaż formuły oficjalne: „w związku z”, „w dniach wskazanych w załączniku”.
Zauważ rzeczowy ton: tekst informuje i prosi, nie okazuje emocji.
Zestaw C zawiera dokładnie te cechy; pozostałe zestawy opisują styl potoczny, naukowy i publicystyczny.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Emocjonalność i zdrobnienia są cechami stylu potocznego.
B) Terminy i definicje to cechy stylu naukowego; w tekście nie ma ani jednego terminu specjalistycznego.
D) Wartościowanie i ironia kojarzą się ze stylem publicystycznym; w tekście nie ma opinii autora.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz cechy potwierdzające, że tekst jest napisany stylem urzędowym.
Zadanie 51.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Określ styl poniższego fragmentu i uzasadnij swoją odpowiedź dwiema cechami, odwołując się do tekstu.
> Fotosynteza jest procesem, w którym rośliny zielone przekształcają energię światła w energię wiązań chemicznych. Proces ten zachodzi w chloroplastach i obejmuje dwie fazy: fazę zależną od światła oraz fazę niezależną od światła.
Tekst autorski.
Odpowiedź
Odpowiedź:Styl naukowy. Przykładowe cechy: terminologia specjalistyczna („fotosynteza”, „chloroplasty”), definicja pojęcia („fotosynteza jest procesem, w którym…”), precyzja i rzeczowość, brak emocji i oceniania, logiczne uporządkowanie (wyliczenie faz).
Rozwiązanie
Najpierw nazywasz styl, potem wybierasz z tekstu dwa konkretne przykłady cech.
Przeczytaj tekst i zauważ, że nie ma w nim emocji ani osobistych opinii; autor wyjaśnia pojęcie.
Zauważ budowę definicji: „X jest procesem, w którym…”.
Zauważ logiczne uporządkowanie: informacja o dwóch fazach została podana w kolejności.
Zapisz odpowiedź: styl naukowy, a jego cechy to terminologia i budowa definicyjna.
Tekst jest napisany stylem naukowym, o czym świadczy m.in. terminologia i definicyjna budowa pierwszego zdania.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — nazwanie stylu: naukowy. 1 p. — podanie pierwszej cechy uzasadnionej odwołaniem do tekstu. 1 p. — podanie drugiej, innej cechy uzasadnionej odwołaniem do tekstu. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych warunków albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Wymienienie cech bez odwołania do tekstu („używa terminów”) bez wskazania choćby jednego terminu: za mało na punkt.
Uznanie tekstu za urzędowy: brak w nim form bezosobowych i formuł oficjalnych, jest definicja i terminologia.
Podanie dwóch cech, które są jedną (np. „terminy” i „słownictwo specjalistyczne”): druga cecha nie jest zaliczana.
Sprawdzana umiejętność: Określasz styl tekstu i uzasadniasz go dwiema cechami wziętymi z tekstu.
Zadanie 52.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż zdanie, które jest poprawnym przekształceniem poniższej wypowiedzi na styl urzędowy.
> Słuchajcie, zróbcie coś z tą dziurą w drodze, bo nie da się jeździć.
Tekst autorski.
A.Ej, ogarnijcie wreszcie tę dziurę, bo auta się psują.
B.Zwracamy się z prośbą o naprawę ubytku w nawierzchni jezdni, który utrudnia przejazd.
C.Droga jest dziurawa, a to bardzo irytujące i nie do zniesienia!
D.Wyjątkowo żałosna jest ta droga pełna dołów, jak w koszmarnym śnie.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Przekształcenie na styl urzędowy musi usunąć potocyzmy i emocje, a zachować treść.
Treść wyjściowa: prośba o naprawę dziury, która utrudnia jazdę.
W wariancie A zostają potocyzmy („ej”, „ogarnijcie”) — to nadal styl potoczny.
W wariantach C i D pojawiają się emocje i ocena, a nie ma prośby o naprawę.
Wariant B ma oficjalną formułę („zwracamy się z prośbą”), rzeczowniki („naprawa”, „ubytek”) i neutralny ton, a treść zostaje ta sama.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zdanie zostało tylko trochę zmienione i dalej zawiera potocyzmy.
C) Zdanie zawiera emocje i wykrzyknienie, a nie zawiera prośby; to zmiana funkcji.
D) Sformułowanie jest obrazowe i emocjonalne (porównanie, ocena), więc to nie styl urzędowy.
Sprawdzana umiejętność: Wybierasz poprawne przekształcenie zdania potocznego na styl urzędowy.
Zadanie 53.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Zapisz podane zdanie w stylu urzędowym, zachowując jego sens.
> Jak się spóźnisz z kasą za wynajem, to nie licz na to, że ci odpuszczą.
Tekst autorski.
Odpowiedź
Odpowiedź:Przykład: „W przypadku nieterminowego uiszczenia opłaty za najem nie przewiduje się umorzenia należności.” Akceptowane są inne poprawne przekształcenia o wyraźnie urzędowym charakterze.
Rozwiązanie
Zamieniasz potocyzmy na wyrazy oficjalne i budujesz zdanie bezosobowo lub rzeczownikowo.
Wypisz potocyzmy: „kasa”, „jak się spóźnisz… to”, „odpuszczą”, „nie licz na to”, zwrot do odbiorcy w 2. osobie.
Zastąp je odpowiednikami: „opłata”, „nieterminowe uiszczenie”, „umorzenie należności”.
Zamiast zwrotu do odbiorcy użyj konstrukcji bezosobowej: „nie przewiduje się”.
Sprawdź, czy sens jest zachowany: spóźnienie z zapłatą nie oznacza darowania długu.
Przykładowe poprawne zdanie to „W przypadku nieterminowego uiszczenia opłaty za najem nie przewiduje się umorzenia należności.”
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — usunięcie wszystkich potocyzmów (kasa, odpuścić, zwrot „nie licz na to”, zwroty w 2. osobie). 1 p. — użycie cech stylu urzędowego (konstrukcja bezosobowa lub rzeczownikowa, oficjalne słownictwo) przy zachowaniu sensu. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych warunków albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zostawienie słowa „kasa”, „odpuszczą” lub zwrotu „nie licz na to”: styl nadal jest potoczny.
Zmiana sensu (np. „opłatę można rozłożyć na raty”): odpowiedź nie oddaje treści wyjściowej.
Zastąpienie potocyzmów zdaniem bardzo ozdobnym i emocjonalnym: to nie styl urzędowy.
Sprawdzana umiejętność: Przekształcasz zdanie potoczne na urzędowe, zachowując jego treść.
Zadanie 54.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przekształć podany tekst na styl naukowy. Zachowaj wszystkie zawarte w nim informacje.
> Jak się ludzie za mało ruszają, to szybko im siada kondycja i łatwiej łapią różne choroby. Dlatego fajnie jest ćwiczyć chociaż pół godziny dziennie.
Tekst autorski.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykład: „Niedostateczna aktywność fizyczna powoduje obniżenie wydolności organizmu i zwiększa podatność na choroby. W związku z tym zaleca się codzienny trening trwający co najmniej trzydzieści minut.” Akceptowane są inne poprawne przekształcenia w stylu naukowym.
Rozwiązanie
Zamieniasz słownictwo potoczne na ścisłe i zdania osobowe na rzeczowe, nie gubiąc żadnej informacji.
Wypisz informacje: brak ruchu obniża kondycję; brak ruchu zwiększa podatność na choroby; zalecane ćwiczenie to co najmniej pół godziny dziennie.
Wypisz potocyzmy: „jak się ludzie za mało ruszają”, „siada kondycja”, „łapią choroby”, „fajnie jest”, „chociaż”.
Zastąp je odpowiednikami: „niedostateczna aktywność fizyczna”, „obniżenie wydolności”, „podatność na choroby”, „zaleca się”, „co najmniej”.
Ułóż zdania rzeczowo, bez emocji i zwrotów do odbiorcy.
Sprawdź, czy każda z trzech informacji została zachowana.
Poprawny tekst naukowy łączy trzy informacje: skutek braku ruchu dla kondycji, skutek dla odporności i zalecenie co najmniej pół godziny ćwiczeń dziennie.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — usunięcie potocyzmów. 1 p. — użycie cech stylu naukowego (słownictwo rzeczowe i precyzyjne, rzeczowniki abstrakcyjne, bezosobowy ton, brak emocji). 1 p. — zachowanie wszystkich trzech informacji z tekstu wyjściowego. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych warunków albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zostawienie „fajnie” lub „łapać choroby”: styl pozostaje potoczny.
Pominięcie zalecenia dotyczącego pół godziny: nie zachowano wszystkich informacji.
Dodanie liczb lub wyników badań, których nie ma w tekście: zmiana treści zamiast zmiany stylu.
Sprawdzana umiejętność: Przekształcasz krótki tekst potoczny na naukowy, zachowując informacje.
Używamy plików cookies, żeby strona działała poprawnie i żebyśmy wiedzieli, które treści
są dla Was przydatne. Statystyki możesz odrzucić — strona zadziała tak samo. Polityka prywatności