W tej książce: Biblia, Wesele, Antygona, Chłopi, Krasicki, Lalka, Potop, Zbrodnia i kara, oświecenie, Mickiewicz. 102 zadań z rozwiązaniami krok po kroku.
Część podstawowa
Zadanie 1.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj opis sytuacji z *Antygony* Sofoklesa (tekst autorski).
> Po bitwie o Teby Kreon, nowy władca miasta, zarządził, że ciało Polinika, syna Edypa, który walczył przeciw własnemu miastu, ma pozostać bez pogrzebu. Za złamanie zakazu grozi śmierć. Mimo to ktoś przysypuje zwłoki ziemią.
B.Uważa, że obowiązek pochowania zmarłego brata wynika z praw bogów i więzów rodzinnych.
C.Wykonuje polecenie Hajmona, swojego narzeczonego.
D.Chce zemścić się na siostrze Ismenie.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Motyw bohatera ustalasz, szukając wartości, w imię której działa.
Przypomnij sobie, kim są uczestnicy sporu: Kreon broni prawa państwa, a Antygona jest siostrą zmarłego.
Antygona nie walczy o tron ani o zemstę; jej celem jest pochowanie brata.
Według niej pogrzeb zmarłego to obowiązek wobec rodziny i niepisane prawo bogów, którego nie może unieważnić rozkaz władcy.
Pasuje do tego tylko wariant B.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Antygona nie chce władzy; tron należy do Kreona i nie jest stawką jej działania.
C) Hajmon jest synem Kreona i nie nakłania Antygony do łamania zakazu; ona działa z własnej decyzji.
D) Ismena odmawia pomocy, ale Antygona nie robi tego z zemsty; motywem jest obowiązek wobec brata.
Sprawdzana umiejętność: Rozumiesz, jaki motyw kieruje Antygoną, gdy łamie zakaz Kreona.
Zadanie 2.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj dwie wypowiedzi (tekst autorski, inspirowany sporem z *Antygony*).
> Wypowiedź 1: Rozkaz wydany przez władcę obowiązuje wszystkich. Kto go łamie, osłabia państwo, więc musi ponieść karę, nawet jeśli jest moim krewnym. > > Wypowiedź 2: Żaden dekret nie może unieważnić obowiązku wobec zmarłych, który od zawsze nakazują bogowie.
Wskaż poprawne przyporządkowanie wypowiedzi bohaterom i prawom.
C.1 – Kreon (prawo stanowione przez państwo), 2 – Antygona (niepisane prawo boskie)
D.Obie wypowiedzi należą do Kreona.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Wypowiedź przyporządkowujesz bohaterowi na podstawie wartości, którą ona broni.
W wypowiedzi 1 mówi władca: powołuje się na rozkaz, państwo i karę nawet dla krewnych. To stanowisko Kreona i prawo stanowione przez państwo.
W wypowiedzi 2 pojawiają się bogowie i obowiązek wobec zmarłych. To stanowisko Antygony i prawo boskie, niepisane.
Obie wypowiedzi stoją ze sobą w konflikcie, więc nie mogą należeć do jednej osoby.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zamienione postacie: to Kreon mówi o rozkazie władcy i karze, a Antygona o obowiązku wobec bogów.
B) Postacie przypisane dobrze, ale prawa zamienione: rozkaz władcy to prawo państwa, a nie boskie.
D) Oba stanowiska są sprzeczne, więc nie może ich wygłaszać jedna osoba; konflikt Kreona z Antygoną jest osią utworu.
Sprawdzana umiejętność: Przyporządkowujesz wypowiedzi bohaterom i rozpoznajesz, jakie prawo reprezentują.
Zadanie 3.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Konflikt Antygony i Kreona w tragedii Sofoklesa nazywa się tragicznym. Wyjaśnij, dlaczego, odwołując się do wartości, których bronią obie postacie, oraz do skutków sporu.
Odpowiedź
Odpowiedź:Konflikt jest tragiczny, bo obie strony bronią ważnych wartości: Antygona obowiązku wobec rodziny i praw bogów, Kreon prawa państwa i porządku w mieście. Żadna ze stron nie ustępuje, a spór prowadzi do klęski: ginie Antygona, Hajmon i Eurydyka, a Kreon zostaje złamany.
Rozwiązanie
Konflikt tragiczny to spór dwóch racji, z których każda ma swoje uzasadnienie.
Wskaż, czego broni Antygona: pochowania brata, obowiązku wobec rodziny i niepisanych praw bogów.
Wskaż, czego broni Kreon: autorytetu prawa stanowionego, porządku państwa i kary dla zdrajcy.
Zauważ, że obie wartości są ważne, więc nie da się prosto powiedzieć, że jedna strona jest zła, a druga dobra.
Dodaj skutek: nikt nie ustępuje, a spór kończy się śmiercią Antygony, Hajmona i Eurydyki oraz załamaniem Kreona.
Konflikt jest więc tragiczny, bo zderzają się dwie ważne racje, a ich zderzenie niszczy bohaterów.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie, że obie strony bronią ważnych wartości, z nazwaniem obu (prawo boskie i rodzinne po stronie Antygony, prawo państwa po stronie Kreona). 1 p. — wskazanie skutku: żadna strona nie ustępuje i spór prowadzi do klęski (śmierć bohaterów lub upadek Kreona). 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze, że konflikt jest tragiczny, bo Antygona ginie; to skutek, ale nie wyjaśnia, dlaczego spór ma dwie racje.
Uczeń przedstawia Kreona jako czystego złoczyńcę; tragizm wynika stąd, że Kreon także broni ważnej wartości.
Uczeń wymienia wartości, ale nie pokazuje skutków sporu.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, dlaczego spór Antygony i Kreona jest konfliktem tragicznym.
Zadanie 4.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
Odpowiedz na pytanie: Czy Kreon miał prawo zakazać pogrzebu Polinika?
Sformułuj tezę i podaj dwa argumenty, każdy poparty faktem z *Antygony* Sofoklesa. Napisz 3–5 zdań.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykład (teza przeczy zakazowi): Kreon nie miał prawa zakazać pogrzebu, bo przekroczył granice władzy ludzkiej. Po pierwsze, odebrał zmarłemu pochówek, który według bogów i obyczaju należy się każdemu; Antygona słusznie uważała, że jej obowiązek wobec brata jest ważniejszy niż rozkaz. Po drugie, Kreon musiał za to zapłacić: gdy Tejrezjasz ostrzegł go przed gniewem bogów, władca zrozumiał błąd za późno i stracił syna Hajmona oraz żonę Eurydykę.
Akceptowana jest też teza przeciwna (Kreon miał prawo jako władca bronić państwa przed zdrajcą), jeśli jest poparta dwoma argumentami z faktami.
Rozwiązanie
Odpowiedź budujesz według schematu: teza, argument, fakt, wniosek.
Przeczytaj pytanie i wybierz stanowisko: tak lub nie (albo „tak, ale z zastrzeżeniem”).
Napisz tezę jednym zdaniem, bezpośrednio odpowiadającym na pytanie.
Wybierz pierwszy argument i połącz go z faktem z lektury, np. Polinik walczył przeciw własnemu miastu (argument za Kreonem) albo Antygona powołuje się na prawa bogów (argument przeciw Kreonowi).
Wybierz drugi, inny argument i poprzyj go innym faktem, np. ostrzeżenie Tejrezjasza albo śmierć Hajmona i Eurydyki.
Sprawdź, czy fakty są zgodne z lekturą; błąd rzeczowy odbiera punkt za fakty.
Poprawna odpowiedź zawiera tezę i dwa argumenty z poprawnymi faktami.
Inny sposób
Możesz oprzeć tezę na kompromisie: Kreon miał prawo ukarać zdrajcę, ale nie miał prawa odmawiać mu pochówku. Argumentami będą: pozycja władcy po wojnie oraz niepisane prawa bogów, o których przypomina Antygona.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — teza jednoznacznie odpowiadająca na pytanie. 1 p. — pierwszy argument uzasadniający tezę. 1 p. — drugi argument uzasadniający tezę, różny od pierwszego. 1 p. — poprawne fakty z lektury w obu argumentach (bez błędów rzeczowych). 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Brak tezy: uczeń od razu opowiada fabułę.
Dwa „argumenty” to to samo w innych słowach.
Błędy rzeczowe, np. pomylenie Hajmona z Polinikiem albo przypisanie Ismenie czynu Antygony.
Zamiast faktów z lektury uczeń podaje ogólne hasła o władzy i sprawiedliwości.
Sprawdzana umiejętność: Formułujesz tezę i uzasadniasz ją argumentami z faktami z lektury.
Zadanie 5.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Dobierz do opisów (1–3) postacie z *Antygony* Sofoklesa (a–c).
Syn Kreona i narzeczony Antygony.
Wieszcz, który ostrzega Kreona przed gniewem bogów.
Żona Kreona.
a) Tejrezjasz b) Eurydyka c) Hajmon
A.1–c, 2–a, 3–b
B.1–a, 2–c, 3–b
C.1–b, 2–a, 3–c
D.1–c, 2–b, 3–a
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Postać do opisu dobierasz, wiążąc ją z jej rolą w fabule.
Opis 1: syn Kreona i narzeczony Antygony to Hajmon (c).
Opis 2: wieszcz ostrzegający Kreona to Tejrezjasz (a).
Opis 3: żona Kreona to Eurydyka (b).
Zestaw 1–c, 2–a, 3–b występuje tylko w wariancie A.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Uczeń myli wieszcza z synem Kreona; Tejrezjasz jest starcem i prorokiem, a nie narzeczonym Antygony.
C) Uczeń przypisuje Hajmonowi rolę żony Kreona, a Eurydyce rolę narzeczonego; to postacie różnej płci i pokrewieństwa.
D) Uczeń uznaje Eurydykę za wieszczkę, a Tejrezjasza za żonę; role są zamienione.
Sprawdzana umiejętność: Przyporządkowujesz bohaterów Antygony do ich roli w fabule.
Zadanie 6.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Kreon, mimo próśb i ostrzeżeń, długo trwa przy swojej decyzji o ukaraniu Antygony. Wyjaśnij, na czym polega jego wina tragiczna (hybris), i podaj jedną konsekwencję tej winy.
Odpowiedź
Odpowiedź:Hybris Kreona to pycha: władca jest przekonany o własnej nieomylności, stawia swój rozkaz ponad prawa bogów i odrzuca rady innych. Konsekwencją jest np. śmierć Hajmona, Eurydyki lub Antygony albo załamanie Kreona.
Rozwiązanie
Hybris to pycha, przekonanie człowieka, że może stawiać się ponad porządek świata i bogów.
Ustal, co Kreon odrzuca: rady Hajmona, ostrzeżenia Tejrezjasza, prawa bogów.
Nazwij jego postawę: pycha i przekonanie o nieomylności własnej decyzji.
Wskaż skutek tej pychy: śmierć Hajmona, Eurydyki lub Antygony.
Możesz dodać, że Kreon w końcu zdaje sobie sprawę z błędu, ale jest już za późno.
Wina tragiczna Kreona to pycha, która prowadzi do utraty bliskich.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyjaśnienie hybris Kreona: pycha, przekonanie o własnej nieomylności, stawianie swojej woli ponad prawa bogów i rady innych. 1 p. — wskazanie jednej poprawnej konsekwencji (śmierć Hajmona, Eurydyki lub Antygony albo załamanie Kreona). 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze o „winie” jako przestępstwie prawnym, a nie o postawie pychy.
Uczeń wymienia konsekwencję bez wyjaśnienia hybris, więc traci pierwszy punkt.
Uczeń przypisuje hybris Antygonie zamiast Kreonowi.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, na czym polega wina tragiczna (hybris) Kreona i jakie ma skutki.
Zadanie 7.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj opis (tekst autorski).
> Widz patrzy na losy Antygony i Kreona. Odczuwa litość dla skazanej i lęk przed tym, że sam mógłby w przekonaniu o własnej racji popaść w pychę. Po spektaklu czuje się wewnętrznie oczyszczony.
Wskaż pojęcie z teorii tragedii antycznej, które opisuje stan widza.
A.hybris
B.perypetia
C.ironia tragiczna
D.katharsis
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Pojęcie rozpoznajesz po tym, co opisuje: bohatera, akcję czy odbiorcę.
Opis dotyczy widza, a nie bohatera ani akcji.
Litość i lęk przeżywane w teatrze oraz poczucie oczyszczenia to według Arystotelesa efekt tragedii.
Hybris to pycha bohatera, perypetia to nagła zmiana losu bohatera, ironia tragiczna to sytuacja, w której widz wie więcej niż bohater.
Opisanemu stanowi odpowiada więc katharsis.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Hybris to wina bohatera (pycha), a nie reakcja widza.
B) Perypetia to zwrot akcji w losie bohatera, a opis mówi o przeżyciach odbiorcy.
C) Ironia tragiczna dotyczy przewagi wiedzy widza nad bohaterem, a nie oczyszczenia emocji.
Sprawdzana umiejętność: Nazywasz pojęcie z teorii tragedii antycznej na podstawie opisu reakcji widza.
Zadanie 8.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Dobierz do mitów (1–3) ich główne motywy (a–c), znane z *Mitologii* Parandowskiego.
Prometeusz
Syzyf
Dedal i Ikar
a) bezskutecznie wtaczany pod górę głaz, który znów spada b) kradzież ognia i dar dla ludzi, a potem kara przykucia do skały c) ucieczka z Krety na skrzydłach i upadek do morza
A.1–a, 2–b, 3–c
B.1–c, 2–a, 3–b
C.1–b, 2–a, 3–c
D.1–b, 2–c, 3–a
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Mit dobierasz do motywu, przypominając sobie jego najbardziej znany obraz.
Prometeusz ukradł bogom ogień i dał go ludziom, za co został przykuty do skały; to opis b.
Syzyf został skazany na wtaczanie głazu pod górę, który stale spada; to opis a.
Dedal i Ikar uciekali z Krety na skrzydłach z piór i wosku; Ikar poleciał za wysoko i spadł do morza; to opis c.
Zestaw 1–b, 2–a, 3–c odpowiada wariantowi C.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń zamienia Prometeusza z Syzyfem; głaz dotyczy Syzyfa, a ogień Prometeusza.
B) Uczeń przypisuje Prometeuszowi ucieczkę na skrzydłach, a Dedalowi i Ikarowi karę przykucia.
D) Uczeń myli Syzyfa z Dedalem; ucieczka na skrzydłach nie ma związku z głazem.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz mit do jego głównego motywu.
Zadanie 9.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj streszczenie mitu (tekst autorski).
> Córka Demeter została zabrana do podziemi. Zrozpaczona bogini przestała dbać o urodzaj i ziemia stała się jałowa. Dopiero gdy ustalono, że dziewczyna będzie część roku wracać do matki, życie na ziemi się odrodziło.
Wskaż zjawisko, które tłumaczy ten mit.
A.początek życia ludzi na ziemi
B.następowanie pór roku: obumieranie i odradzanie się przyrody
C.wynalezienie żeglarstwa
D.powstanie wulkanów
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Mit tłumaczy zjawisko przyrody w sposób symboliczny; szukasz tego, co się w nim powtarza.
Córka Demeter (Kora) zostaje zabrana do podziemi, a ziemia przestaje rodzić.
Gdy dziewczyna wraca do matki, przyroda się odradza.
Powtarzalna zmiana (jałowość, potem urodzaj) to obraz zmiany pór roku.
Pozostałe warianty nie mają oparcia w mitycznym opisie.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Mit nie opowiada o początku życia ludzi; mówi o płodności ziemi.
C) W streszczeniu nie ma żadnej wzmianki o żegludze.
D) Mit nie dotyczy zjawisk geologicznych, tylko zmienności roku.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz zjawisko, które tłumaczy mit o Demeter i Korze.
Zadanie 10.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj opis obrazu (tekst autorski).
> Pejzaż nadmorski w jasne popołudnie. Na pierwszym planie rolnik prowadzi pług, nieco dalej pasterz z owcami spogląda w niebo, na morzu płynie duży statek. W prawym dolnym rogu, niemal niezauważalnie, widać z wody nogi tonącego człowieka i kilka piór. Nikt na obrazie nie zwraca na to uwagi.
Rozpoznaj mit, do którego nawiązuje obraz, oraz wyjaśnij, jaką myśl o losie jednostki wzmacnia jego kompozycja. Napisz 3–4 zdania.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Obraz nawiązuje do mitu o Dedalu i Ikarze (nogi tonącego i pióra to ślad upadku Ikara do morza). Tragedia Ikara jest ukryta w rogu obrazu, a na pierwszym planie toczy się zwykłe życie: orka, wypas, żegluga. Kompozycja wzmacnia myśl, że świat jest obojętny na klęskę jednostki, a zwykłe życie toczy się dalej.
Rozwiązanie
Obraz interpretujesz, łącząc jego szczegóły ze znanym mitem i pytając, co zmienia kompozycja.
Znajdź szczegóły rozpoznawalne dla mitu: nogi tonącego i kilka piór wskazują na Ikara, który spadł do morza.
Nazwij mit: Dedal i Ikar.
Opisz zabieg: tragedia jest niemal niewidoczna, na pierwszym planie życie codzienne.
Wyciągnij wniosek: wielkie ludzkie dramaty bywają niezauważone przez świat, a zwykła praca toczy się dalej.
Dodaj, że ten sens różni się od mitu, w którym akcent pada na nieposłuszeństwo i brak umiaru.
Obraz nawiązuje do Dedala i Ikara i pokazuje obojętność świata wobec klęski jednostki.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — rozpoznanie mitu (Dedal i Ikar lub upadek Ikara) wraz z odwołaniem do szczegółu obrazu (np. nogi tonącego, pióra). 1 p. — opisanie zabiegu kompozycji: tragedia w kącie, w tle, niezauważona, a na pierwszym planie zwykłe życie. 1 p. — sformułowanie wniosku o obojętności świata wobec tragedii jednostki lub o ulotności ludzkich dramatów. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń rozpoznaje mit, ale nie powołuje się na szczegół obrazu.
Uczeń opisuje obraz, nie wyciągając wniosku.
Uczeń myli mit z mitem o Prometeuszu lub Syzyfie.
Sprawdzana umiejętność: Interpretujesz obraz opisany słowami jako nawiązanie do mitu.
Zadanie 11.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
W *Iliadzie* Homera Achilles wycofuje się z walki po stronie Greków. Wskaż, co bezpośrednio wywołało jego gniew.
A.Agamemnon odebrał mu brankę Bryzeidę.
B.Hektor zabił jego przyjaciela Patrokla.
C.Parys ranił go w piętę.
D.Trojańczycy porwali Helenę.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Przyczynę gniewu ustalasz według kolejności wydarzeń: gniew pojawia się przed wycofaniem z walki.
Poemat zaczyna się od sporu Achillesa z wodzem Agamemnonem.
Agamemnon odbiera Achillesowi brankę Bryzeidę; Achilles czuje się znieważony i przestaje walczyć.
Śmierć Patrokla zdarza się później i skłania Achillesa do powrotu do walki.
Rana w piętę nie występuje w *Iliadzie*; porwanie Heleny jest przyczyną całej wojny, a nie gniewu Achillesa.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Śmierć Patrokla następuje po wycofaniu Achillesa i jest powodem jego powrotu, a nie gniewu.
C) Motyw pięty Achillesa pojawia się poza *Iliadą*; w poemacie go nie ma.
D) Porwanie Heleny to przyczyna wojny trojańskiej, a nie przyczyna gniewu Achillesa.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz przyczynę gniewu Achillesa w Iliadzie.
Zadanie 12.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż zdanie prawdziwe o *Iliadzie* Homera.
A.Poemat kończy się zdobyciem Troi dzięki podstępowi z koniem.
B.Achilles ginie w poemacie od strzały trafiającej w piętę.
C.Hektor jest przywódcą Greków i bratem Agamemnona.
D.Hektor ginie w pojedynku z Achillesem, a poemat kończy się jego pogrzebem.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Zdanie prawdziwe wyłaniasz, porównując je z tym, co naprawdę opisuje poemat.
*Iliada* obejmuje ułamek wojny trojańskiej; nie opisuje zdobycia Troi ani konia trojańskiego (A fałszywe).
Śmierć Achillesa nie jest w niej opisana (B fałszywe).
Hektor jest Trojańczykiem, wodzem obrońców Troi, nie Grekiem (C fałszywe).
Hektor ginie z ręki Achillesa, a poemat kończy się pogrzebem Hektora (D prawdziwe).
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń wiąże wojnę trojańską z koniem; ten epizod nie należy do *Iliady*.
B) Uczeń przenosi do poematu motyw pięty Achillesa, który należy do późniejszej tradycji.
C) Uczeń myli strony konfliktu; Hektor broni Troi.
Sprawdzana umiejętność: Odróżniasz fakty z Iliady od motywów spoza poematu.
Zadanie 13.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj opis sytuacji z *Iliady* (tekst autorski).
> Hektor, wódz Trojan, żegna się z żoną Andromachą i małym synem, a potem wraca na pole bitwy, choć wie, że w razie klęski Troi jego rodzinę czeka niewola.
Wyjaśnij, na czym polega dylemat Hektora, wskazując dwie wartości, które się w nim ścierają.
Odpowiedź
Odpowiedź:Hektor musi wybierać między obowiązkiem i honorem wojownika, który broni ojczyzny, a miłością do rodziny, którą chciałby chronić. Wracając do walki, wybiera obowiązek, choć naraża siebie i bliskich: jego śmierć zostawiłaby żonę i syna bez obrońcy.
Rozwiązanie
Dylemat to sytuacja wyboru między dwiema ważnymi wartościami.
Wskaż pierwszą wartość: obowiązek wobec ojczyzny i honor wojownika, który nie może porzucić swoich towarzyszy.
Wskaż drugą wartość: miłość do żony i syna oraz troskę o ich los.
Pokaż konflikt: pozostanie przy rodzinie ochroniłoby jego uczucia, ale oznaczałoby porzucenie Troi i utratę honoru.
Pokaż wybór: Hektor idzie walczyć, a ryzyko śmierci oznacza, że rodzina może zostać bez opieki.
Dodaj wniosek: bohater homerycki kieruje się honorem, nawet gdy wie, że może za to zapłacić.
Dylemat Hektora to wybór między honorem i obowiązkiem wobec Troi a miłością do rodziny.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie pierwszej wartości (obowiązek wobec ojczyzny, honor wojownika). 1 p. — wskazanie drugiej wartości (miłość do rodziny, troska o los żony i syna). 1 p. — wyjaśnienie konfliktu: wybór walki zagraża bliskim i oznacza zaniechanie ochrony rodziny. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń wskazuje tylko jedną wartość.
Uczeń pisze o „strachu przed Achillesem” jako dylemacie, tymczasem w opisie ścierają się obowiązek i rodzina.
Uczeń wymienia wartości, ale nie pokazuje, dlaczego się wykluczają.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz dylemat Hektora, wskazując zderzające się w nim wartości.
Zadanie 14.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż związek frazeologiczny, który wywodzi się z Księgi Rodzaju.
A.pięta Achillesa
B.zakazany owoc
C.nić Ariadny
D.stajnie Augiasza
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Źródło frazeologizmu ustalasz, przypominając sobie historię, z której pochodzi.
„Pięta Achillesa”, „nić Ariadny” i „stajnie Augiasza” pochodzą z mitologii greckiej.
„Zakazany owoc” wiąże się z historią Adama i Ewy: zakazem zjedzenia owocu z drzewa poznania dobra i zła.
Ta historia jest zapisana w Księdze Rodzaju.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Pięta Achillesa to motyw mitologiczny, nie biblijny.
C) Nić Ariadny pochodzi z mitu o Tezeuszu i Minotaurze.
D) Stajnie Augiasza to jedna z prac Heraklesa.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz związek frazeologiczny pochodzący z Księgi Rodzaju.
Zadanie 15.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż poprawną kolejność wydarzeń opisanych w Księdze Rodzaju.
A.stworzenie świata, wygnanie z raju, zabójstwo Abla przez Kaina, potop
B.wygnanie z raju, stworzenie świata, potop, zabójstwo Abla przez Kaina
C.stworzenie świata, potop, wygnanie z raju, zabójstwo Abla przez Kaina
D.zabójstwo Abla przez Kaina, stworzenie świata, wygnanie z raju, potop
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Kolejność ustalasz, układając zdarzenia według następstwa przyczynowego.
Najpierw Bóg stwarza świat i pierwszych ludzi.
Adam i Ewa łamią zakaz i zostają wygnani z raju.
Ich syn Kain zabija brata Abla.
Dopiero później następuje potop, po którym ocalony zostaje Noe z rodziną.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Wygnanie z raju nie może poprzedzać stworzenia świata.
C) Potop następuje po zabójstwie Abla, a nie przed wygnaniem z raju.
D) Kain i Abel są synami Adama i Ewy, więc zabójstwo nie może poprzedzać stworzenia świata.
Sprawdzana umiejętność: Ustalasz kolejność wydarzeń opisanych w Księdze Rodzaju.
Zadanie 16.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj fragment streszczenia (tekst autorski).
> Człowiek mógł korzystać ze wszystkich drzew w ogrodzie, lecz jedno było zakazane.
Wyjaśnij, na czym polegał grzech pierworodny w Księdze Rodzaju, i podaj jedną jego konsekwencję dla pierwszych ludzi.
Odpowiedź
Odpowiedź:Grzech pierworodny polegał na złamaniu zakazu Boga: pierwsi ludzie, za namową węża, zjedli owoc z drzewa poznania dobra i zła. Konsekwencją było wygnanie z raju (a także np. utrata nieśmiertelności, konieczność ciężkiej pracy, cierpienie).
Rozwiązanie
Grzech pierworodny to pierwsze złamanie zakazu Boga przez ludzi.
Przypomnij, że w ogrodzie rosło drzewo poznania dobra i zła, a jego owoców nie wolno było zjeść.
Wąż nakłonił Ewę, a ona Adama, do złamania zakazu.
Opisz grzech: nieposłuszeństwo wobec Boga.
Wskaż skutek: wygnanie z raju.
Możesz dodać skutki dodatkowe: śmiertelność, praca w trudzie, cierpienie.
Grzech pierworodny to nieposłuszeństwo Bogu, które skończyło się wygnaniem z raju.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyjaśnienie grzechu: złamanie zakazu Boga przez zjedzenie owocu z drzewa poznania dobra i zła. 1 p. — wskazanie jednej poprawnej konsekwencji (wygnanie z raju, utrata nieśmiertelności, praca w trudzie, cierpienie). 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze o „jabłku”; tekst biblijny nie podaje nazwy owocu, ważny jest zakaz.
Uczeń opisuje tylko konsekwencje, nie wyjaśniając, co było grzechem.
Uczeń myli grzech pierworodny z zabójstwem Abla.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, na czym polegał grzech pierworodny, i wskazujesz jego skutek.
Zadanie 17.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawną charakterystykę Hioba z Księgi Hioba.
A.Król Izraela, który zgrzeszył i został ukarany.
B.Prorok, który uciekał przed misją powierzoną przez Boga.
C.Człowiek sprawiedliwy, którego Bóg poddaje próbie cierpienia.
D.Wędrowiec, który zbudował arkę przed potopem.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Postać rozpoznajesz po sytuacji, w jakiej się znalazła.
Hiob jest opisany jako człowiek sprawiedliwy i pobożny.
Bóg pozwala, by dotknęło go cierpienie: traci majątek, dzieci i zdrowie.
Mimo cierpienia Hiob nie wyrzeka się Boga, ale domaga się wyjaśnienia swojego losu.
Budowniczy arki to Noe, a prorok uciekający przed misją to Jonasz.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Hiob nie jest królem ani nie cierpi z powodu winy.
B) Ucieczka przed misją to historia Jonasza, nie Hioba.
D) Budowa arki to historia Noego.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz postać Hioba i jego sytuację.
Zadanie 18.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj opis (tekst autorski).
> Przyjaciele Hioba przekonują go, że spotykają go nieszczęścia, bo musiał zawinić. Hiob odpowiada, że jest niewinny.
Wyjaśnij, jaką tezę o cierpieniu głoszą przyjaciele Hioba i dlaczego Hiob się z nią nie zgadza.
Odpowiedź
Odpowiedź:Przyjaciele uważają, że cierpienie jest karą za grzechy. Hiob się z tym nie zgadza, bo wie, że nie zawinił, więc jego cierpienie jest niezasłużone.
Rozwiązanie
Spór opisujesz, nazywając tezę przyjaciół i argument Hioba.
Przyjaciele przyjmują zasadę odpłaty: skoro Hiob cierpi, to zgrzeszył.
Hiob odrzuca tę tezę, bo uważa się za sprawiedliwego.
Jego cierpienie jest więc niezasłużone, a prosty związek „grzech, kara” nie wyjaśnia jego losu.
Księga stawia więc pytanie o sens cierpienia niewinnego.
Przyjaciele widzą w cierpieniu karę, a Hiob twierdzi, że cierpi niewinnie.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie tezy przyjaciół: cierpienie jest karą za grzechy (zasada odpłaty). 1 p. — wyjaśnienie sprzeciwu Hioba: jest niewinny, więc jego cierpienie jest niezasłużone. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze, że Hiob przyznaje się do winy; to stanowisko jego przyjaciół.
Uczeń zapisuje tylko, że Hiob cierpi, nie nazywając tezy przyjaciół.
Uczeń wskazuje jako przyczynę cierpienia zazdrość przyjaciół, której tekst nie podaje.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz spór o sens cierpienia niewinnego w Księdze Hioba.
Zadanie 19.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj fragment (tekst autorski, nawiązujący do problematyki Księgi Koheleta).
> Wszystko zmierza ku temu samemu: bogaty i biedny, mądry i głupi. Trud człowieka pod słońcem nie przynosi trwałego zysku.
Wskaż postawę wobec świata, którą ten tekst wyraża w świetle Księgi Koheleta.
A.Entuzjastyczna wiara w trwały sukces osiągany dzięki pracy.
B.Przekonanie, że cnotliwi zawsze zostają nagrodzeni jeszcze za życia.
C.Całkowite odrzucenie świata i nakaz ucieczki od wszelkiej radości życia.
D.Poczucie marności ludzkich dążeń, któremu towarzyszy zachęta do cieszenia się prostymi darami życia.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Postawę rozpoznajesz, łącząc treść fragmentu z główną myślą Księgi Koheleta.
Fragment mówi o tym, że śmierć dotyka wszystkich, a trud nie daje trwałego zysku.
To główna myśl Księgi Koheleta: marność (vanitas) ludzkich starań.
Kohelet nie nakazuje jednak ucieczki od świata; radzi cieszyć się chlebem, pracą i prostymi radościami.
Warianty A i B są sprzeczne z tekstem, a C pomija radę radowania się życiem.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Tekst mówi o braku trwałego zysku, a nie o wierze w sukces.
B) Zasada odpłaty za życia to pogląd przyjaciół Hioba; Kohelet go podważa.
C) Kohelet nie głosi ascezy; zachęca do korzystania z prostych radości.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz postawę wobec świata wyrażoną w tekście na tle Księgi Koheleta.
Zadanie 20.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj początek psalmu.
> Pan jest moim pasterzem, nie brak mi niczego. > (Psalm 23, Biblia Tysiąclecia)
Wskaż poprawną charakterystykę przytoczonego początku psalmu.
A.Opowieść o wojnie z wrogim ludem, bez udziału osoby mówiącej.
B.Rozkaz skierowany do ludu, bez odniesienia do Boga.
C.Wyznanie zaufania Bogu, oparte na metaforze Boga jako pasterza.
D.Bezosobowy wykład filozoficzny o naturze świata.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Charakterystykę ustalasz, sprawdzając, kto mówi, do kogo i za pomocą jakich środków.
Mówi osoba, która używa zaimka „moim”, więc mamy do czynienia z wypowiedzią osobistą.
Osoba mówiąca zwraca się do Boga lub mówi o Bogu.
Bóg jest nazwany pasterzem, więc użyto metafory.
Treść wyraża zaufanie: skoro Bóg jest pasterzem, to „nie brak mi niczego”.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) W tekście nie ma opisu wojny; mówi osoba o swoim zaufaniu.
B) Tekst nie jest rozkazem; to osobiste wyznanie.
D) Zaimek „moim” wskazuje na osobistą wypowiedź, nie na bezosobowy wykład.
Sprawdzana umiejętność: Charakteryzujesz początek psalmu: zwrot do Boga i metaforę.
Zadanie 21.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj opis (tekst autorski).
> W Apokalipsie św. Jana otwierane są kolejne pieczęcie i pojawiają się czterej jeźdźcy. Księga kończy się jednak wizją nowego nieba i nowej ziemi.
Wyjaśnij, dlaczego Apokalipsa, mimo obrazów zagłady, jest księgą nadziei.
Odpowiedź
Odpowiedź:W księdze występują obrazy katastrof, np. czterej jeźdźcy symbolizujący m.in. wojnę, głód i śmierć. Ostatecznie jednak dobro zwycięża zło, a świat zostaje odnowiony (nowe niebo i nowa ziemia), co daje wiernym nadzieję.
Rozwiązanie
Wymowę księgi ustalasz, porównując jej początek z zakończeniem.
Wskaż obrazy zagłady: czterej jeźdźcy (wojna, głód, śmierć), otwierane pieczęcie.
Zauważ, że są to zapowiedzi przed końcem, nie ostateczny koniec księgi.
Wskaż zakończenie: zwycięstwo dobra nad złem i nowe niebo oraz nowa ziemia.
Wyciągnij wniosek: katastrofy mają sens, bo prowadzą do odnowienia świata, więc księga niesie nadzieję.
Apokalipsa przedstawia zagładę, ale kończy się obietnicą odnowy, dlatego jest księgą nadziei.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie obrazów zagłady (np. czterej jeźdźcy, pieczęcie, katastrofy). 1 p. — wskazanie zakończenia: zwycięstwo dobra i odnowienie świata (nowe niebo, nowa ziemia) jako źródło nadziei. 0 p. — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń traktuje apokalipsę wyłącznie jako opis katastrofy (potoczne znaczenie słowa).
Uczeń wymienia nowe niebo i ziemię, ale nie pokazuje kontrastu z obrazami zagłady.
Uczeń myli Apokalipsę z Księgą Rodzaju.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, dlaczego Apokalipsa mimo obrazów zagłady jest księgą nadziei.
Zadanie 22.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Przeczytaj opis sytuacji (tekst autorski, nawiązujący do „Pieśni o Rolandzie”).
> Rycerz dowodzi tylną strażą wojska cesarza. Gdy nieprzyjaciel atakuje z przewagą, nie opuszcza swoich ludzi i nie ucieka. Woli zginąć na polu bitwy, niż przynieść hańbę sobie i rodowi. Umierając, oddaje duszę Bogu.
Wskaż zestaw cech, który najlepiej opisuje tego bohatera jako rycerza idealnego.
A.Przebiegłość, chciwość i ostrożność.
B.Wierność władcy, honor i oddanie Bogu.
C.Niezależność od władcy, zamiłowanie do sławy i bogactwa.
D.Pokora wobec wroga, unikanie walki i ucieczka przed hańbą.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Rycerza idealnego w średniowieczu określały wierność suzerenowi, honor i służba Bogu.
Z opisu wypisz zachowania bohatera: nie opuszcza swoich ludzi, woli zginąć niż okryć się hańbą, oddaje duszę Bogu.
Dopasuj je do cech: wierność wobec cesarza i towarzyszy, dbałość o honor, pobożność.
Odrzuć zestawy, w których występują cechy przeciwne (chciwość, ucieczka, niezależność od władcy).
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Przebiegłość i chciwość nie pasują do ideału rycerza; w opisie nie ma ani jednej, ani drugiej.
C) Rycerz w opisie służy cesarzowi, więc nie jest niezależny od władcy; nie dąży też do bogactwa.
D) Bohater walczy do końca i nie ucieka, więc nie wybiera unikania walki.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz cechy rycerza idealnego w sytuacji z „Pieśni o Rolandzie”.
Zadanie 23.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
W „Pieśni o Rolandzie” Oliwier, przyjaciel Rolanda, widząc przewagę wroga, radzi, by zadąć w róg i wezwać pomoc cesarza. Roland odmawia.
Wskaż poprawne wyjaśnienie różnicy między postawami bohaterów.
A.Oliwier i Roland kierują się wyłącznie strachem przed wrogiem.
B.Roland jest rozważny, a Oliwier lekkomyślny, bo odrzuca ostrożność.
C.Oliwier kieruje się rozwagą, a Roland dbałością o honor i odwagą, które prowadzą do zguby.
D.Oliwier zdradza cesarza, a Roland pozostaje mu wierny.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Porównujesz motywy dwóch decyzji w tej samej sytuacji.
Oliwier proponuje wezwanie pomocy, czyli myśli o ocaleniu wojska: to postawa roztropna.
Roland odmawia, bo uważa, że wezwanie pomocy byłoby uwłaczające jego honorowi i odwadze.
Skutkiem jest klęska i śmierć rycerzy, więc uparty honor Rolanda ma tu tragiczną cenę.
Odrzuć warianty, w których postawy są odwrócone lub zdradzone.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Żaden z bohaterów nie jest tu pokazany jako bojaźliwy; obaj walczą dzielnie.
B) To odwrócenie ról: rozwagę reprezentuje Oliwier, a nie Roland.
D) Zdrajcą w pieśni jest Ganelon, nie Oliwier; Oliwier jest wiernym przyjacielem Rolanda.
Sprawdzana umiejętność: Porównujesz postawy Rolanda i Oliwiera w sytuacji wyboru między honorem a rozwagą.
Zadanie 24.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj dwa opisy (teksty autorskie).
> A. Rycerz ginie w obronie wiary, władcy i ojczyzny, walcząc do końca z bronią w ręku. > > B. Pustelnik porzuca majątek i wygody, żyje w ubóstwie, postu i modlitwie, by cały czas poświęcić Bogu.
Podaj, co łączy te dwa wzorce, oraz co je różni.
Odpowiedź
Odpowiedź:Łączy: podporządkowanie życia Bogu i wartościom wyższym niż sprawy doczesne (teocentryzm). Różni: rycerz służy czynem i walką w świecie, a ascetą jest ten, kto wyrzeka się dóbr i żyje w odosobnieniu i modlitwie.
Rozwiązanie
Porównujesz dwa wzorce według wspólnej wartości i sposobu jej realizacji.
Zapytaj, czemu służą obie postaci: rycerz wierze i Bogu, pustelnik wyłącznie Bogu. Wspólne jest więc podporządkowanie życia Bogu (teocentryzm).
Zapytaj, jak służą: rycerz walką i czynem w świecie, pustelnik wyrzeczeniem (asceza), postem i modlitwą.
Zapisz oba elementy: podobieństwo i różnicę.
Wspólnym celem jest służba Bogu i wartościom wyższym niż doczesność, a różni je sposób służby: czyn zbrojny kontra wyrzeczenie i modlitwa.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie podobieństwa (służba Bogu, wyższe wartości, teocentryzm; akceptowane sformułowania bliskoznaczne). 1 p. — wskazanie różnicy (walka i czyn w świecie vs wyrzeczenie, ubóstwo, modlitwa, odosobnienie). 0 p. — odpowiedź niepoprawna, niepełna w obu częściach albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Wpisanie jako podobieństwa tego, że obaj walczą: pustelnik nie walczy, więc to nie jest cecha wspólna.
Podanie dwóch różnic zamiast jednego podobieństwa i jednej różnicy.
Ograniczenie się do słów „oba wzorce są średniowieczne”, bez wskazania wartości wspólnej.
Sprawdzana umiejętność: Porównujesz ideał rycerza i ideał ascety jako dwa wzorce średniowiecznej służby Bogu.
Zadanie 25.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawną charakterystykę „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.
A.Epos o bitwie rycerzy z Saracenami.
B.Wiersz miłosny oparty na zaskakującym koncepcie.
C.Komedia o człowieku opanowanym przez chciwość.
D.Średniowieczny utwór dydaktyczny w formie rozmowy człowieka ze Śmiercią, ukazanej jako postać.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Rozpoznajesz utwór po temacie i formie.
W tytule jest „rozmowa” człowieka (Mistrza Polikarpa) ze Śmiercią, więc utwór ma formę dialogu.
Śmierć jest przedstawiona jako postać, która mówi (personifikacja).
Utwór przypomina o nieuchronności śmierci i uczy, jak się do niej przygotować, czyli ma charakter dydaktyczny (memento mori).
Warianty A, B i C opisują inne utwory: „Pieśń o Rolandzie”, liryka barokowa, „Skąpiec”.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To opis „Pieśni o Rolandzie”, a nie rozmowy ze Śmiercią.
B) Koncept to cecha poezji barokowej, a utwór o Polikarpie jest średniowieczny.
C) Komedia o chciwcu to „Skąpiec” Moliera.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz charakter i temat „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.
Zadanie 26.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj opis obrazu (tekst autorski).
> Na obrazie szkielety prowadzą w korowodzie papieża, cesarza, rycerza, mieszczanina i chłopa. Każda z postaci idzie w tym samym kierunku, do grobu, a kościotrupy tańczą obok niej.
Wskaż, jaką myśl wyraża ten obraz zgodnie z ideą motywu tańca śmierci (danse macabre).
A.Śmierć dotyka wszystkich bez względu na stan i majątek, dlatego warto pamiętać o kresie życia.
B.Cnotliwi rycerze potrafią uniknąć śmierci dzięki zasługom.
C.Bogaci mogą wykupić się od śmierci.
D.Śmierć dotyka wyłącznie ludzi niewierzących.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Odczytujesz sens motywu z układu postaci na obrazie.
Na obrazie są przedstawiciele różnych stanów, od papieża po chłopa.
Wszyscy idą w tym samym kierunku, a prowadzą ich szkielety, więc śmierć nie wybiera.
To idea równości wobec śmierci i przypomnienie o jej nieuchronności (memento mori).
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Na obrazie nikt nie unika śmierci, także rycerz.
C) Obraz pokazuje, że majątek nie chroni, a wśród prowadzonych są ludzie najwyższych stanów.
D) Wśród prowadzonych są papież i inne postacie wysokiego stanu; nic nie wskazuje na to, że chodzi o niewierzących.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz ideę motywu tańca śmierci w średniowiecznej sztuce.
Zadanie 27.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj opis obrazu (tekst autorski).
> Na obrazie kobieta w ciemnej szacie stoi pod krzyżem. Ma twarz zalaną łzami i ściśnięte dłonie. Nie odrywa wzroku od ukrzyżowanego Syna.
Wyjaśnij, jak ten obraz łączy się z motywem Stabat Mater i jak ten motyw kształtuje postać Marii w „Lamencie świętokrzyskim”.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Obraz przedstawia motyw Stabat Mater, czyli Matkę Bożą stojącą pod krzyżem. W „Lamencie świętokrzyskim” Maria jest ukazana po ludzku, jako cierpiąca matka, która rozpacza i skarży się po śmierci Syna. Dzięki temu utwór budzi współczucie odbiorcy i skłania go do refleksji nad męką Chrystusa.
Rozwiązanie
Odpowiadasz w trzech krokach: nazwij motyw, opisz bohaterkę, wskaż funkcję.
Nazwij motyw: Stabat Mater to przedstawienie Marii stojącej pod krzyżem w bólu po śmierci Syna. Obraz pokazuje dokładnie tę scenę.
Opisz, jak motyw kształtuje Marię w „Lamencie”: jest to przede wszystkim cierpiąca matka, której ból jest ludzki (rozpacz, płacz, skarga), a nie tylko postać święta.
Wskaż funkcję: ludzki ból Matki wzbudza współczucie, pozwala odbiorcy utożsamić się z jej cierpieniem i zachęca do rozważania męki Chrystusa.
Motyw Stabat Mater ukazuje Marię jako matkę cierpiącą pod krzyżem, a dzięki temu utwór wzbudza współczucie i skłania do refleksji nad męką Chrystusa.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — nazwanie motywu (Stabat Mater, Matka Boska pod krzyżem) i powiązanie z obrazem. 1 p. — wskazanie ludzkiego wymiaru Marii w „Lamencie” (cierpiąca matka, rozpacz, skarga, uczłowieczenie). 1 p. — wskazanie funkcji motywu (współczucie, utożsamienie odbiorcy, refleksja nad męką Chrystusa). 0 p. — odpowiedź niepoprawna, niepełna lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Opisanie samego obrazu bez nazwania motywu Stabat Mater.
Napisanie, że Maria jest w utworze wyłącznie świętą i wzorem spokoju, bez ludzkiego bólu matki.
Pominięcie funkcji: odpowiedź kończy się opisem, a nie mówi, po co utwór pokazuje cierpienie Marii.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, jak motyw Stabat Mater uczłowiecza postać Marii w „Lamencie świętokrzyskim”.
Zadanie 28.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż, z jakiego powodu Jan Kochanowski napisał cykl „Trenów”.
A.Po śmierci żony.
B.Po śmierci córki Urszuli.
C.Po przegranej bitwie.
D.Po śmierci przyjaciela, poety.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Przypominasz sobie podstawowy fakt dotyczący cyklu.
„Treny” to cykl utworów żałobnych poety.
Zostały napisane po śmierci jego małej córki, Urszuli.
Poeta wielokrotnie zwraca się do niej w tekstach, a jego ból stanowi temat całości.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Cykl nie dotyczy żony poety.
C) „Treny” nie mają związku z bitwą; to osobista żałoba po dziecku.
D) Nie jest to utwór ku pamięci przyjaciela, lecz córki.
Sprawdzana umiejętność: Wiążesz cykl „Trenów” z jego przyczyną biograficzną.
Zadanie 29.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj opis sytuacji (tekst autorski, nawiązujący do „Trenów”).
> Poeta przez lata wierzył, że mądry człowiek zachowuje spokój wobec ciosów losu. Gdy umarło mu dziecko, okazało się, że ta filozofia nie przynosi mu ulgi.
Wskaż, co ten opis pokazuje w kontekście „Trenów”.
A.Poeta w pełni potwierdza słuszność stoicyzmu.
B.Poeta przyjmuje epikurejską zasadę zabawy i beztroski.
C.Żałoba podważa zaufanie poety do filozofii stoickiej, która nie wystarcza wobec osobistej tragedii.
D.Poeta wraca do ideału ascezy średniowiecznej.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Oceniasz, jak sytuacja żałoby wpływa na wcześniejsze przekonania bohatera.
Stoicyzm uczy spokoju wobec losu, a poeta w opisie tego spokoju nie może osiągnąć.
Filozofia, w którą wierzył, nie ukoiła bólu, więc jej autorytet zostaje podważony.
To kryzys światopoglądowy, który jest jednym z tematów „Trenów”.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) W opisie stoicyzm zawodzi, więc nie zostaje potwierdzony.
B) Epikureizm nie pojawia się w opisie; poeta nie szuka beztroski, lecz jest w żałobie.
D) Opis nie dotyczy ascezy ani średniowiecznych ideałów.
Sprawdzana umiejętność: Interpretujesz kryzys filozofii stoickiej w sytuacji żałoby.
Zadanie 30.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
„Treny” tworzą cykl, w którym postawa podmiotu lirycznego zmienia się od początku do ostatniego utworu. Opisz tę zmianę w czterech punktach: od rozpaczy po stracie do końcowego pogodzenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:
Podmiot przeżywa głęboką rozpacz po śmierci Urszuli i odczuwa pustkę w domu.
Podważa wartość filozofii stoickiej i dotychczasowej mądrości, bo nie przynoszą mu ukojenia.
W ostatnich utworach cyklu znajduje pocieszenie (np. sen przynoszący ukojenie).
Kończy cykl pogodzony z losem, bardziej dojrzały i spokojniejszy.
Rozwiązanie
Ułóż odpowiedź chronologicznie, od początku do końca cyklu.
Zacznij od stanu początkowego: żal, rozpacz, poczucie pustki po stracie dziecka.
Wskaż etap kryzysu: poeta zwątpił w sens dawnych przekonań, zwłaszcza w stoicyzm.
Wskaż etap pocieszenia: pod koniec cyklu poeta doznaje ukojenia (np. w tekście o śnie).
Zamknij odpowiedź etapem końcowym: pogodzenie z losem i wewnętrzny spokój.
Postawa podmiotu zmienia się od rozpaczy i kryzysu światopoglądowego do pocieszenia i pogodzenia z losem.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie początkowej rozpaczy i żalu po śmierci córki. 1 p. — wskazanie kryzysu (zwątpienie w stoicyzm lub dawną mądrość). 1 p. — wskazanie etapu pocieszenia (np. sen, ukojenie). 1 p. — wskazanie końcowego pogodzenia z losem lub dojrzałości i spokoju. 0 p. — odpowiedź niepoprawna, niepełna lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Wymienienie samej rozpaczy, bez ukazania zmiany w cyklu.
Odwrócenie kolejności: pogodzenie opisane jako stan na początku.
Zbyt ogólne zdania („poeta cierpi, a potem mu lepiej”), bez wskazania rodzaju zmiany.
Sprawdzana umiejętność: Opisujesz zmianę postawy podmiotu w cyklu „Trenów” od rozpaczy do pogodzenia.
Zadanie 31.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj fraszkę Jana Kochanowskiego „Na zdrowie”.
> Szlachetne zdrowie, > Nikt się nie dowie, > Jako smakujesz, > Aż się zepsujesz.
Wskaż myśl wyrażoną w tej fraszce.
A.Wartość zdrowia dostrzegamy dopiero wtedy, gdy je tracimy.
B.Zdrowie jest nagrodą za cnotliwe życie.
C.Choroba jest karą za grzechy.
D.Lekarze potrafią przywrócić zdrowie każdemu.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Odczytujesz sens krótkiego tekstu, patrząc na jego puentę.
Podmiot zwraca się do zdrowia i mówi, że nikt nie wie, „jako smakuje”.
Zastrzeżenie „aż się zepsujesz” oznacza: dopóki zdrowie nie zostanie utracone.
Wniosek: zdrowie doceniamy dopiero po jego utracie.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Zadanie 32.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj początek fraszki Jana Kochanowskiego „Na lipę”.
> Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!
Określ, kto mówi w tym wersie i do kogo się zwraca.
Odpowiedź
Odpowiedź:Mówi lipa (drzewo, osoba mówiąca uosobiona); zwraca się do gościa (wędrowca, przechodnia), czyli stosuje apostrofę.
Rozwiązanie
Ustalasz nadawcę i adresata, sprawdzając formy gramatyczne.
„Mym liściem” wskazuje, że mówiący ma liście, więc nadawcą jest drzewo, lipa. Ponieważ drzewo mówi, jest uosobione.
„Gościu” to wołacz, zwrot do odbiorcy. Adresatem jest zatem gość, czyli wędrowiec.
Takie bezpośrednie zwrócenie się do adresata nazywa się apostrofą.
Mówi uosobiona lipa, a zwraca się do wędrowca.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie nadawcy: lipa (drzewo, uosobione). 1 p. — wskazanie adresata: gość, wędrowiec, przechodzień. 0 p. — odpowiedź niepoprawna lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Wskazanie Kochanowskiego jako nadawcy: w wersie mówi drzewo, nie autor.
Uznanie, że lipa zwraca się do słońca albo do innych drzew.
Pominięcie jednej części (tylko nadawca albo tylko adresat).
Sprawdzana umiejętność: Określasz nadawcę i adresata wypowiedzi w fraszce „Na lipę”.
Zadanie 33.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj dwuwiersz (tekst autorski, w stylu barokowym).
> Płonę w mrozie i drżę w upale, > żyję tym, co mnie zabija stale.
Wskaż cechę baroku widoczną w tym tekście.
A.Prosta pochwała spokojnego życia na wsi.
B.Umiar i harmonia między uczuciem a rozumem.
C.Odwołanie do rycerskiego etosu i wierności władcy.
D.Paradoks i zestawianie sprzeczności.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Szukasz w tekście figur typowych dla poezji barokowej.
„Płonę w mrozie” i „drżę w upale” łączą pojęcia sprzeczne (ogień i mróz, upał i drżenie).
„Żyję tym, co mnie zabija” to paradoks: życie czerpane z tego, co zabija.
Zestawianie sprzeczności i paradoks to cechy baroku.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Cecha ta jest właściwa renesansowi (np. życie wiejskie); w tekście jej nie ma.
B) Umiar i harmonia to cechy renesansu, a tekst opiera się na sprzecznościach.
C) To średniowieczny ideał rycerza, którego tekst nie dotyczy.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz cechę baroku (paradoks, zestawienie sprzeczności) w krótkim wierszu.
Zadanie 34.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj fragment (tekst autorski, w stylu barokowym).
> Twoje oczy to dwie strzały: każda mnie zabija, a ja wciąż żyję, aby znów mnie trafiły.
Jak nazywa się w poezji baroku pomysłowe, zaskakujące zestawienie odległych skojarzeń (tu: miłość i śmierć), na którym opiera się ten fragment?
Odpowiedź
Odpowiedź:Koncept (concetto).
Rozwiązanie
Rozpoznajesz zabieg po jego definicji.
Fragment łączy odległe pojęcia: spojrzenie ukochanej i zabijające strzały oraz miłość i śmierć.
Zestawienie jest pomysłowe i zaskakujące, a jego celem jest zadziwienie odbiorcy.
Taki zabieg w poezji barokowej to koncept (po włosku concetto).
Zabieg to koncept.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — podanie nazwy „koncept” lub „concetto”. 0 p. — podanie innej nazwy albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie nazwy „antyteza”: to inna figura (zestawienie przeciwieństw), a nie pomysłowe zestawienie odległych skojarzeń.
Podanie nazwy „hiperbola”: przesadę zawiera, ale nie jest to nazwa omawianego zabiegu.
Podanie nazwy „personifikacja”: nie ma tu uosobienia.
Sprawdzana umiejętność: Nazywasz zabieg konceptu w tekście barokowym.
Zadanie 35.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj dwa teksty (teksty autorskie, stylizowane).
> Tekst A. Kochasz mnie, więc umieram z rozkoszy; nie kochasz, więc umieram z żalu. Moje życie jest śmiercią, która uczy się mówić o miłości. > > Tekst B. Wesoło żyć wśród pól i sadów, w zgodzie z naturą i w spokoju. Życie jest darem, więc warto się nim cieszyć i zachowywać umiar.
Wskaż, która epoka bliższa jest tekstowi A, a która tekstowi B, i uzasadnij wybór, wskazując po jednej cesze każdego tekstu. Napisz także, na czym polega różnica w ujęciu życia między tymi tekstami.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Tekst A jest bliższy baroku (np. paradoks: życie jako śmierć, bliskość śmierci, niepokój). Tekst B jest bliższy renesansowi (np. harmonia z naturą, umiar, radość życia). Różnica: w barokowym tekście życie jest pełne napięć i sprzeczności oraz związane ze śmiercią, a w renesansowym jest pogodnym darem, który się celebruje.
Rozwiązanie
Przypisz epoki, uzasadniając ich cechami z tekstu, potem wyciągnij wniosek.
Tekst A: paradoks („moje życie jest śmiercią”), zestawienie miłości i śmierci, napięcie. To barok.
Tekst B: pochwała natury, spokoju i umiaru, życie jako dar. To renesans.
Porównaj: barok akcentuje sprzeczności i bliskość śmierci, renesans harmonię i radość życia.
Tekst A reprezentuje barok (paradoks i bliskość śmierci), tekst B renesans (natura, umiar), a różnica polega na napięciu i niepokoju w jednym oraz harmonii i spokoju w drugim.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne przypisanie epoki do tekstu A (barok) i uzasadnienie jedną cechą (paradoks, miłość i śmierć, niepokój). 1 p. — poprawne przypisanie epoki do tekstu B (renesans) i uzasadnienie jedną cechą (natura, umiar, harmonia, radość życia). 1 p. — sformułowanie różnicy w ujęciu życia (niepokój i sprzeczności kontra harmonia i spokój). 0 p. — odpowiedź niepoprawna, niepełna lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zamiana epok (tekst A jako renesans, B jako barok).
Wskazanie epok bez uzasadnienia cechami z tekstu.
Pominięcie wniosku porównawczego i ograniczenie się do opisu dwóch tekstów osobno.
Sprawdzana umiejętność: Porównujesz ujęcie życia i miłości w tekście renesansowym i barokowym.
Zadanie 36.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż, co wiedźmy zapowiadają Makbetowi i jego towarzyszowi Bankowi w tragedii Szekspira „Makbet”.
A.Makbet pozostanie tanem Glamis do końca życia.
B.Makbet zostanie królem, a potomkowie Banka będą królami.
C.Banko zostanie królem, a Makbet zostanie wygnany.
D.Król Dunkan zrzeknie się tronu na rzecz Makbeta.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Odtwarzasz treść przepowiedni z pamięci o utworze.
Wiedźmy zapowiadają Makbetowi wyższe godności, aż do tronu.
Bankowi zapowiadają, że sam nie zostanie królem, ale jego potomkowie będą królami.
Ta przepowiednia rozpala ambicję Makbeta i wpływa na jego decyzje.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Wiedźmy zapowiadają Makbetowi awans, a nie pozostanie w dotychczasowej godności.
C) Przepowiednie nie mówią o wygnaniu Makbeta ani o tym, że Banko zostanie królem.
D) Dunkan nie abdykuje; zabija go Makbet.
Sprawdzana umiejętność: Przypominasz przepowiednię wiedźm w „Makbecie” i jej skutek dla fabuły.
Zadanie 37.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wskaż poprawny opis przemiany Lady Makbet w tragedii „Makbet”.
A.Z kobiety, która namawia męża do zbrodni, staje się osobą dręczoną poczuciem winy.
B.Z kobiety lękliwej staje się władczynią, która nie żałuje niczego.
C.Z wiernej poddanej króla staje się jego zdrajczynią.
D.Z ofiary przemocy męża staje się jego sprzymierzeńcem w wojnie.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Śledzisz zmianę postaci w kolejnych etapach akcji.
Na początku Lady Makbet skłania męża do zabójstwa Dunkana, więc jest stroną aktywną i zdecydowaną.
W dalszych scenach męczą ją wyrzuty sumienia, co pokazuje scena lunatykowania, w której wciąż próbuje zmyć krew z dłoni.
Przemiana polega więc na przejściu od zdecydowania do poczucia winy.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) To odwrócenie kierunku zmiany: Lady Makbet na początku jest zdecydowana, potem ją dręczy wina.
C) Lady Makbet nie jest poddaną, która zdradza króla z własnej inicjatywy, lecz żoną, która namawia męża.
D) Nic w utworze nie przedstawia jej jako ofiary przemocy męża.
Sprawdzana umiejętność: Opisujesz przemianę Lady Makbet od namawiania do zbrodni do wyrzutów sumienia.
Zadanie 38.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
W tragedii „Makbet” wiedźmy zapowiadają, że Makbet nie zginie z ręki nikogo „zrodzonego z kobiety” i że jego władzy nie zagrozi nic, dopóki las Birnam nie ruszy na zamek. Makbet uznaje to za gwarancję bezpieczeństwa. Później okazuje się, że zabija go Makduf, który nie narodził się w zwykły sposób, a wojsko nadchodzi z gałęziami ściętymi w lesie Birnam.
Wyjaśnij, jak dwuznaczność tych przepowiedni wpływa na postawę Makbeta i jaki ma to skutek.
Odpowiedź
Odpowiedź:Makbet rozumie przepowiednie dosłownie i uważa się za niezwyciężonego, dlatego jest nadmiernie pewny siebie. Przepowiednie spełniają się w nieoczekiwany sposób, więc jego pewność prowadzi do klęski i śmierci.
Rozwiązanie
Rozbijasz odpowiedź na przyczynę (jak Makbet rozumie przepowiednie) i skutek.
Przepowiednie mają dwuznaczny sens, a Makbet czyta je dosłownie: nikt zrodzony z kobiety mu nie zagraża, las nie może się ruszyć.
Dlatego czuje się nietykalny i przestaje się obawiać wrogów.
Przepowiednie spełniają się inaczej, niż myślał: Makduf nie narodził się w zwykły sposób, a las „rusza” za sprawą żołnierzy z gałęziami.
Pewność siebie okazuje się złudzeniem i prowadzi do upadku.
Dosłowne rozumienie przepowiedni daje Makbetowi fałszywe poczucie bezpieczeństwa, a ich nieoczekiwane spełnienie kończy się jego klęską.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyjaśnienie wpływu na postawę: Makbet czuje się nietykalny, jest pewny siebie, rozumie przepowiednie dosłownie. 1 p. — wskazanie skutku: spełnienie przepowiedni w inny sposób prowadzi do jego klęski lub śmierci. 0 p. — odpowiedź niepoprawna, niepełna lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Napisanie, że wiedźmy kłamią: przepowiednie się spełniają, tylko inaczej, niż myślał Makbet.
Opisanie samej fabuły bez wskazania wpływu na postawę bohatera.
Pominięcie skutku (klęski lub śmierci).
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, jak dwuznaczne przepowiednie wpływają na zachowanie Makbeta.
Zadanie 39.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż, jak określa się gatunek „Skąpca” Moliera.
A.Tragedia antyczna.
B.Dramat romantyczny.
C.Komedia charakterów.
D.Misterium średniowieczne.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Rozpoznajesz gatunek po sposobie budowania bohatera.
„Skąpiec” jest komedią, a jej bohater, Harpagon, jest zdominowany jedną cechą, czyli skąpstwem.
Komedia, w której komizm wynika z wyrazistego charakteru postaci, to komedia charakterów.
Pozostałe gatunki (tragedia antyczna, dramat romantyczny, misterium) to inne rodzaje dramatu.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Tragedia antyczna nie jest komedią.
B) „Skąpiec” nie jest dramatem romantycznym; pochodzi z innej epoki i ma charakter komediowy.
D) Misterium jest gatunkiem średniowiecznym o tematyce religijnej.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz gatunek „Skąpca” i jego głównego bohatera.
Zadanie 40.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Harpagon, bohater „Skąpca”, chce wydać córkę za zamożnego starszego mężczyznę, który nie żąda posagu.
Wskaż, co ta decyzja ujawnia.
A.Troskę o szczęśliwe małżeństwo córki.
B.Szacunek dla tradycji rodzinnej.
C.Hojność wobec przyszłego zięcia.
D.Pierwszeństwo oszczędności przed szczęściem dzieci.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Oceniasz motyw decyzji bohatera.
Mężczyzna nie żąda posagu, więc Harpagon nie musi wydawać pieniędzy.
Harpagon nie pyta o uczucia córki; ważna jest dla niego oszczędność.
Decyzja pokazuje, że pieniądze są dla niego ważniejsze niż szczęście dzieci.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Harpagon nie dba o szczęście córki; liczy się dla niego brak posagu.
B) Powodem nie jest tradycja, lecz oszczędność.
C) Harpagon nie jest hojny; to jego przeciwieństwo.
Sprawdzana umiejętność: Interpretujesz postępowanie Harpagona jako przejaw skąpstwa ważniejszego od dobra rodziny.
Zadanie 41.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
„Skąpiec” Moliera jest komedią charakterów. Wyjaśnij, co to znaczy, podaj dwa przykłady zachowań Harpagona wynikających ze skąpstwa oraz jedną konsekwencję tego skąpstwa dla jego rodziny.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Komedia charakterów to komedia, w której komizm wynika z wyrazistej, przesadnej cechy głównego bohatera (tu skąpstwa). Przykłady: Harpagon chce wydać córkę za mężczyznę bez posagu; nadmiernie pilnuje swojej szkatułki z pieniędzmi. Konsekwencja: dzieci buntują się wobec ojca i ukrywają przed nim swoje plany.
Rozwiązanie
Odpowiedz w trzech częściach: definicja, przykłady, skutek.
Wyjaśnij termin: w komedii charakterów komizm bierze się z wyrazistej cechy bohatera, ukazanej w przesadzony sposób.
Podaj dwa przykłady z lektury: wydanie córki za mężczyznę bez posagu oraz obsesyjne pilnowanie szkatułki z pieniędzmi (akceptowane są inne trafne przykłady, np. pożyczanie pieniędzy na lichwiarski procent).
Wskaż konsekwencję: rodzina nie ufa ojcu, dzieci się buntują, ukrywają uczucia i plany.
Skąpiec jest komedią charakterów, bo komizm wynika z przerysowanego skąpstwa Harpagona, które niszczy relacje z rodziną.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne wyjaśnienie pojęcia komedii charakterów. 1 p. — pierwszy trafny przykład skąpstwa Harpagona. 1 p. — drugi, inny trafny przykład skąpstwa Harpagona. 1 p. — wskazanie trafnej konsekwencji dla rodziny (bunt dzieci, brak zaufania, rozdźwięk). 0 p. — odpowiedź niepoprawna, niepełna lub brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie dwóch przykładów tego samego zachowania (np. dwa razy sprawa posagu).
Opisanie samego skąpstwa jako cechy, bez wyjaśnienia, na czym polega komedia charakterów.
Wpisanie jako skutku czegoś, co dotyczy tylko bohatera, a nie rodziny.
Sprawdzana umiejętność: Charakteryzujesz „Skąpca” jako komedię charakterów, wskazując przykłady i skutki skąpstwa.
Zadanie 42.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż wadę piętnowaną przez Krasickiego w satyrze „Żona modna”.
A.skąpstwo i chciwość bogatych szlachciców
B.ślepe naśladowanie obcych mód i zaniedbywanie domu
C.pycha magnata wobec poddanych
D.fałszywa pobożność i bigoteria
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Satyra „Żona modna” przedstawia wadę obyczajową, którą autor ośmiesza przez opis zachowania bohaterki.
Przypomnij sobie bohaterkę: to kobieta zapatrzona w modę, zwłaszcza zagraniczną.
Taka postać lekceważy obowiązki domowe i żyje ponad stan, by dorównać modnym wzorom.
Skąpstwo, pycha wobec poddanych i bigoteria to wady z innych utworów, nie z tej satyry.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Skąpstwo to wada przeciwna: bohaterka jest rozrzutna.
C) Pycha wobec poddanych nie jest tematem tej satyry.
D) Bigoteria to wada z innego rodzaju utworów; w „Żonie modnej” chodzi o modę i obyczaje.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz wadę społeczną piętnowaną w satyrze „Żona modna”.
Zadanie 43.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst autorski, napisany w duchu oświeceniowej satyry.
> Żona z dumą oznajmiła: „Moda wymaga, abyśmy mieli pałac w stolicy, powóz z Paryża i gości co wieczór”. Mąż policzył, że trzeba będzie sprzedać połowę wsi, ale nie sprzeciwił się, bo żona uznała to za „dowód dobrego smaku”.
Nazwij wadę, którą ośmiesza tekst, oraz wypisz z niego jedno sformułowanie, które tę wadę ilustruje.
Odpowiedź
Odpowiedź:Wada: bezmyślne naśladowanie mody połączone z rozrzutnością (życie ponad stan). Ilustracja: np. „pałac w stolicy, powóz z Paryża i gości co wieczór” albo „sprzedać połowę wsi”.
Rozwiązanie
Wadę w tekście satyrycznym rozpoznajesz po tym, co bohaterowie robią i jak to tłumaczą.
Zwróć uwagę, czym uzasadnia swoje wymagania żona: „moda wymaga”. Kieruje się więc modą, nie rozsądkiem.
Zobacz, jaką cenę ma płacić rodzina: sprzedaż połowy wsi. To rozrzutność i życie ponad stan.
Wypisz sformułowanie ilustrujące wadę, np. „sprzedać połowę wsi” albo „powóz z Paryża”.
Tekst ośmiesza bezmyślne naśladowanie mody i rozrzutność, co ilustruje m.in. „sprzedać połowę wsi”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne nazwanie wady (naśladowanie mody, rozrzutność, życie ponad stan; wystarczy jedno z tych określeń). 1 p. — poprawnie wypisane sformułowanie z tekstu, które ilustruje wadę (np. „pałac w stolicy”, „powóz z Paryża”, „gości co wieczór”, „sprzedać połowę wsi”). 0 p. — brak poprawnej odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń nazywa wadę „skąpstwem” albo „pychą”; bohaterka nie skąpi, tylko wydaje.
Uczeń przepisuje całe zdanie zamiast krótkiego sformułowania; wystarczy fragment ilustrujący wadę.
Uczeń wypisuje „dowód dobrego smaku” jako ilustrację wady; to ironiczne usprawiedliwienie, a nie przejaw rozrzutności czy naśladowania mody.
Sprawdzana umiejętność: Nazywasz wadę ośmieszaną w tekście satyrycznym i wskazujesz fragment, który ją ilustruje.
Zadanie 44.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Napisz 3–4 zdania, w których uzasadnisz, że satyry Krasickiego służą poprawie obyczajów. W odpowiedzi odwołaj się do jednej wybranej satyry („Żona modna” albo „Pijaństwo”) i do idei oświecenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykładowa odpowiedź: Satyry Krasickiego ośmieszają wady, aby skłonić czytelnika do refleksji i zmiany postępowania. W „Żonie modnej” autor krytykuje bezmyślne naśladowanie obcych mód i rozrzutność. Wada jest pokazana jako coś śmiesznego i szkodliwego dla domu, więc ma zniechęcać do niej odbiorcę. Taki cel wynika z oświeceniowej wiary w rozum i w to, że ludzi można wychować do rozsądku i użyteczności.
Rozwiązanie
Uzasadniasz tezę, więc potrzebujesz tezy, przykładu z utworu i odniesienia do epoki.
Sformułuj tezę: satyra ośmiesza wady, żeby poprawić obyczaje, czyli ma cel dydaktyczny.
Wybierz utwór i nazwij wadę, którą krytykuje („Żona modna”: ślepa moda i rozrzutność; „Pijaństwo”: nałóg).
Powiąż to z oświeceniem: wiara w rozum, w wychowanie i w pożytek wspólny.
Zapisz całość w 3–4 zdaniach, bez długiego opisu fabuły.
Satyry Krasickiego mają poprawiać obyczaje przez ośmieszenie wad, co zgadza się z oświeceniową wiarą w rozum i wychowanie.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — teza: satyra ośmiesza wady, aby poprawić obyczaje albo pouczyć odbiorcę. 1 p. — poprawne odwołanie do wybranej satyry (nazwanie wady, której dotyczy: „Żona modna” — naśladowanie mód, rozrzutność, zaniedbanie domu; „Pijaństwo” — nałóg alkoholowy). 1 p. — powiązanie z ideami oświecenia (rozum, wychowanie, użyteczność, poprawa społeczeństwa). 0 p. — brak spełnionego kryterium.
Typowe błędy
Uczeń streszcza satyrę, ale nie formułuje tezy o celu wychowawczym.
Uczeń pisze o oświeceniu ogólnie i nie odwołuje się do żadnej satyry.
Uczeń mówi, że satyra „śmieszy dla zabawy”; pomija jej cel korygujący.
Sprawdzana umiejętność: Uzasadniasz, że satyry Krasickiego mają cel wychowawczy zgodny z ideami oświecenia.
Zadanie 45.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawne określenie bajki jako gatunku, w którym tworzył Krasicki.
A.Bohaterami są wyłącznie bogowie i herosi.
B.Utwór jest zawsze długim poematem epickim.
C.Utwór nie ma ukrytego znaczenia i opisuje tylko życie zwierząt.
D.Bohaterowie, często zwierzęta, są alegoryczni, a utwór niesie morał.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Bajka to krótki utwór z alegorycznymi bohaterami i pouczeniem.
Bajka jest krótka, więc odpada wariant B.
Jej bohaterami często są zwierzęta, które reprezentują ludzkie cechy, więc odpadają A i C.
Utwór zawiera morał, jawny albo domyślny, więc zgadza się D.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Bogowie i herosi to bohaterowie mitów i eposów, nie bajek.
B) Poemat epicki jest długi; bajka jest krótka.
C) Bajka jest alegorią, więc jej znaczenie dotyczy ludzi.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz cechy bajki jako gatunku.
Zadanie 46.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj bajkę (tekst autorski, w stylu oświeceniowej bajki).
> Pies z łańcucha chwalił się wilkowi: „Mam miskę pełną i dach nad głową, a ty chodzisz głodny”. Wilk spojrzał na jego szyję i odpowiedział: „Wolę być głodny, ale w lesie”.
Wskaż poprawne odczytanie morału.
A.Wolność jest cenniejsza niż wygoda okupiona zależnością.
B.Dobrze jest oddać wolność w zamian za pełną miskę.
C.Głód uczy więcej niż sytość.
D.Silniejszy zawsze ma rację.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Morał odczytujesz, porównując dwie postawy bohaterów.
Pies ma jedzenie i dach, ale jest przywiązany łańcuchem.
Wilk jest głodny, lecz wolny, i woli taki los.
Wilk spogląda na szyję psa, czyli zauważa cenę wygody: utratę swobody.
Wniosek: lepiej mieć mniej i być wolnym niż mieć wygodę kosztem zależności.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Odwrócony sens: wilk wybiera wolność, a nie miskę.
C) Bajka nie mówi o pożytku z głodu; mówi o wartości wolności.
D) Nikt tu nikogo nie pokonuje; bohaterowie porównują sposoby życia.
Sprawdzana umiejętność: Odczytujesz morał i alegorię w krótkiej bajce.
Zadanie 47.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj bajkę (tekst autorski, w stylu oświeceniowej bajki).
> Kanarek w złotej klatce śpiewał o szczęściu. Wróbel przysiadł na parapecie i zapytał: „Dlaczego nie lecisz na dach, skoro masz skrzydła?”. Kanarek odrzekł: „Tu mam ziarno co dzień. Po co mi dach?”. Wróbel odleciał, a kanarek wciąż śpiewał, choć coraz ciszej.
Napisz 3–4 zdania, w których: (1) wyjaśnisz alegorię (kogo przedstawiają bohaterowie), (2) sformułujesz morał, (3) wskażesz, dlaczego bajka jako gatunek pasuje do oświeceniowego dydaktyzmu.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykładowa odpowiedź: Kanarek w złotej klatce przedstawia człowieka, który zamienia wolność na wygodę i przestaje o niej myśleć, a wróbel to ktoś, kto przypomina o wolności. Morał brzmi: nie wolno oddawać swobody za dobrobyt i trzeba pamiętać o własnych możliwościach. Bajka pasuje do oświecenia, bo w krótkiej, zrozumiałej formie poucza czytelnika i skłania do rozumnego namysłu nad własnym życiem.
Rozwiązanie
Interpretujesz bajkę, przechodząc od obrazu do znaczenia i do funkcji gatunku.
Przetłumacz obrazy na sprawy ludzkie: złota klatka to wygodne, ale ograniczające życie; wróbel to wolny, krytyczny obserwator.
Z zestawienia obu postaci wyciągnij morał: wolność i własna aktywność są cenniejsze niż bezpieczna wygoda.
Powiąż z epoką: oświecenie ceni rozum i wychowanie, a bajka uczy przez krótką, jasną alegorię.
Napisz 3–4 zdania i ułóż je w kolejności z polecenia.
Alegoria dotyczy człowieka uśpionego wygodą, morał wzywa do wolności, a gatunek bajki służy oświeceniowemu pouczaniu.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne wyjaśnienie alegorii (kanarek w klatce = człowiek, który ceni wygodę nad swobodę; wróbel = ktoś wolny albo głos rozsądku). 1 p. — poprawnie sformułowany morał (wolność i aktywność ważniejsze niż wygoda i bezpieczeństwo okupione zależnością). 1 p. — wskazanie związku z oświeceniem (bajka poucza, wychowuje, odwołuje się do rozumu, jest krótka i czytelna). 0 p. — brak spełnionego kryterium.
Typowe błędy
Uczeń streszcza bajkę (kanarek śpiewa, wróbel odlatuje), zamiast ją interpretować.
Uczeń pisze o prawdziwych ptakach i pomija alegorię.
Uczeń podaje morał zbyt ogólnie („trzeba być dobrym”); nie wynika on z tej bajki.
Sprawdzana umiejętność: Interpretujesz alegorię i morał bajki oraz wiążesz je z celem gatunku w oświeceniu.
Zadanie 48.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż zestaw haseł, który najlepiej opisuje ideały oświecenia.
A.uczucie, tajemnica, szaleństwo
B.tradycja bez krytyki, posłuszeństwo wobec autorytetów
C.rozum, nauka, tolerancja
D.sztuka dla sztuki, estetyzm, dekadencja
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Oświecenie nazywa się też wiekiem rozumu.
Główna wartość epoki to rozum jako narzędzie poznania i krytyki.
Towarzyszą jej nauka, wychowanie i tolerancja (np. religijna).
Uczucie i tajemnica to hasła romantyzmu; estetyzm i dekadencja to przełom XIX i XX wieku.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To hasła romantyzmu, epoki przeciwstawnej oświeceniowemu racjonalizmowi.
B) Oświecenie krytykowało bezwolne podążanie za tradycją.
D) To hasła Młodej Polski i dekadentyzmu, nie oświecenia.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz hasła charakterystyczne dla oświecenia.
Zadanie 49.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj fragment „Hymnu do miłości ojczyzny” Ignacego Krasickiego.
Wskaż, kogo według autora stać na prawdziwą miłość ojczyzny.
A.ludzi uczciwych, moralnie szlachetnych
B.wyłącznie szlachtę
C.wyłącznie żołnierzy
D.wyłącznie duchownych
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Znaczenie archaicznego słowa ustalasz przez kontekst i znajomość dawnej polszczyzny.
Słowo „poczciwy” w dawnej polszczyźnie oznaczało uczciwy, szlachetny, nie „łagodny” jak dziś.
Autor mówi, że miłość ojczyzny czują „tylko umysły poczciwe”, czyli ludzie uczciwi moralnie.
W tekście nie ma ograniczenia do stanu ani zawodu.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) W cytacie nie ma mowy o stanie społecznym.
C) Nie ma ograniczenia do żołnierzy.
D) Nie ma ograniczenia do duchownych.
Sprawdzana umiejętność: Odczytujesz znaczenie archaicznego sformułowania w utworze oświeceniowym.
Zadanie 50.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj dwa fragmenty.
> Święta miłości kochanej ojczyzny, > Czują cię tylko umysły poczciwe! > (Ignacy Krasicki, „Hymn do miłości ojczyzny”)
> Nazywam się Milijon — bo za milijony > Kocham i cierpię katusze. > (Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. III)
Porównaj ujęcie miłości do ojczyzny w obu fragmentach. Napisz 3–4 zdania i uwzględnij różnicę wynikającą z epoki.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykładowa odpowiedź: U Krasickiego miłość ojczyzny jest cnotą moralną ludzi uczciwych i rozumnych, spokojną i obywatelską. U Mickiewicza bohater utożsamia się z całym narodem i wyraża miłość jako cierpienie oraz ofiarę. Różnica wynika z epok: oświecenie ceni rozum i pracę dla dobra wspólnego, a romantyzm uczucie, bunt i misję.
Rozwiązanie
Porównując, wskazujesz osobno cechy każdego tekstu i wniosek o różnicy.
Fragment Krasickiego: miłość ojczyzny to cnota ludzi uczciwych (umysły poczciwe), ujęta spokojnie i moralnie.
Fragment Mickiewicza: bohater mówi, że kocha i cierpi „za milijony”, czyli utożsamia się z narodem i przeżywa jego los jako własne cierpienie.
Wniosek: oświecenie widzi patriotyzm jako rozumną, obywatelską cnotę, romantyzm jako gorące uczucie, ofiarę i misję.
Oba fragmenty mówią o miłości do ojczyzny, ale oświecenie ujmuje ją moralnie i rozumowo, a romantyzm jako cierpienie i misję.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne scharakteryzowanie ujęcia Krasickiego (cnota moralna ludzi uczciwych, spokojna, rozumna, obywatelska). 1 p. — poprawne scharakteryzowanie ujęcia Mickiewicza (utożsamienie z narodem, cierpienie, ofiara, silne uczucie). 1 p. — wniosek o różnicy epok (oświecenie: rozum i cnota; romantyzm: uczucie, cierpienie, misja). 0 p. — brak spełnionego kryterium.
Typowe błędy
Uczeń pisze, że oba teksty mówią to samo; pomija różnicę.
Uczeń opisuje tylko jeden fragment.
Uczeń zamienia przypisanie epok (rozum do romantyzmu, uczucie do oświecenia).
Sprawdzana umiejętność: Porównujesz ujęcie miłości do ojczyzny w tekstach z dwóch epok.
Zadanie 51.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
W balladzie Mickiewicza „Romantyczność” padają słowa:
> Czucie i wiara silniej mówi do mnie > Niż mędrca szkiełko i oko.
Kto je wypowiada?
A.Karusia
B.duch Jasieńka
C.narrator, który odpowiada Starcowi
D.Starzec
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Mówiącego wskazujesz, pamiętając spór o dziewczynę widzącą ducha.
W balladzie dziewczyna widzi zmarłego ukochanego, a otoczenie ją odrzuca.
Starzec twierdzi, że to wytwór gawiedzi, i ufa własnemu szkiełku i oku.
Narrator odpowiada mu w pierwszej osobie („odpowiadam skromnie”): staje po stronie dziewczyny i wypowiada słowa o czuciu i wierze.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Karusia widzi ducha, ale nie wygłasza tych słów.
B) Duch Jasieńka w ogóle nie wypowiada tej opinii.
D) Starzec reprezentuje przeciwne stanowisko: ufa rozumowi i „szkiełku i oku”.
Sprawdzana umiejętność: Przypisujesz słowa postaci w balladzie „Romantyczność”.
Zadanie 52.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
W „Romantyczności” sformułowanie „mędrca szkiełko i oko” symbolizuje
A.wiarę ludową i przesądy
B.intuicję poety
C.marzenia o wolności ojczyzny
D.poznanie naukowe, oparte na rozumie i doświadczeniu
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Symbol rozpoznajesz po przeciwstawieniu do „czucia i wiary”.
Narrator ballady przeciwstawia „czucie i wiarę” szkiełku i oku mędrca (Starca).
„Szkiełko” to przyrząd naukowca (lupa, mikroskop), „oko” to obserwacja.
Oznacza to poznanie rozumowe, racjonalne, charakterystyczne dla oświecenia.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Wiara ludowa to druga strona opozycji, nie „szkiełko i oko”.
B) Intuicja jest po stronie „czucia”.
C) W tym fragmencie nie chodzi o ojczyznę, tylko o sposób poznawania świata.
Sprawdzana umiejętność: Interpretujesz symbol „mędrca szkiełka i oka” jako postawę poznawczą.
Zadanie 53.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj fragment „Romantyczności” Adama Mickiewicza.
> Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, > Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce. > Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu! > Miej serce i patrzaj w serce!
Wyjaśnij, co znaczy wezwanie „Miej serce i patrzaj w serce!” i z jaką postawą wobec rozumu się wiąże.
Odpowiedź
Odpowiedź:Wezwanie oznacza zaufanie uczuciu, intuicji i wierze jako źródłu poznania; „serce” to czucie i wiara, a „patrzeć w serce” to poznawać świat przez przeżycie. Wiąże się z krytyką poznania opartego tylko na rozumie (mędrca): romantycy uważają, że rozum nie widzi „prawd żywych” i cudu.
Rozwiązanie
Interpretujesz wezwanie przez kontekst opozycji serce–rozum.
W cytacie „martwe prawdy” to wiedza mędrca, a „prawdy żywe” i „cud” są dostępne przez serce.
„Miej serce” to wezwanie do wrażliwości, uczucia i wiary; „patrzaj w serce” to kierowanie uwagi na wewnętrzne doświadczenie.
Wniosek: poznanie świata nie kończy się na rozumie, bo rozum nie dostrzega cudu.
Wezwanie to apel o poznanie przez uczucie i wiarę, w opozycji do chłodnego racjonalizmu.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne wyjaśnienie wezwania (zaufanie uczuciu, wierze, intuicji; „serce” jako źródło poznania). 1 p. — wskazanie związku z krytyką rozumu (przeciwstawienie rozumowi, racjonalizmowi, „martwym prawdom” mędrca). 0 p. — brak spełnionego kryterium.
Typowe błędy
Uczeń rozumie „serce” dosłownie (organ ciała) albo wyłącznie jako miłość.
Uczeń pisze, że bohater nawołuje do odrzucenia nauki w ogóle; w tekście przeciwstawia się „martwe prawdy” prawdom żywym.
Uczeń nie odnosi wezwania do przeciwstawienia rozumu.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz sens wezwania „Miej serce i patrzaj w serce!” w kontekście romantycznego światopoglądu.
Zadanie 54.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj fragment „Dziadów” cz. III Adama Mickiewicza.
> Nazywam się Milijon — bo za milijony > Kocham i cierpię katusze.
Co oznacza przyjęcie przez Konrada imienia „Milijon”?
A.Konrad chce być bogaty jak milioner.
B.Konrad utożsamia się z całym narodem i cierpi za niego.
C.Konrad kpi z liczby więźniów.
D.Konrad chwali się liczbą wyznawców.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Znaczenie imienia odczytujesz z uzasadnienia, które podaje sam bohater.
Konrad tłumaczy: „bo za milijony kocham i cierpię katusze”.
„Milijony” to naród, a imię jest więc symbolem jedności z nim.
Bohater kocha i cierpi w imieniu wszystkich, nie dla zysku ani popularności.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Milijon nie ma tu sensu finansowego.
C) Konrad nie kpi z więźniów; mówi o miłości i cierpieniu.
D) Konrad nie opowiada o wyznawcach, tylko o cierpieniu za naród.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz znaczenie imienia, które Konrad przyjmuje w Wielkiej Improwizacji.
Zadanie 55.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Podaj dwie różne cechy Konrada ujawnione w Wielkiej Improwizacji i do każdej dopisz jeden fakt z tej sceny, który ją potwierdza.
Odpowiedź
Odpowiedź:Przykładowo: (1) pycha i bunt — żąda od Boga „rządu dusz”, stawia się na równi z Bogiem; (2) miłość do narodu i poczucie misji — utożsamia się z narodem, mówi, że kocha i cierpi za miliony. Akceptowane także: samotność, wielka siła poetyckiej wyobraźni, rozpacz wobec milczenia Boga.
Rozwiązanie
Każdą cechę musisz poprzeć przykładem z tekstu, nie samym przymiotnikiem.
Pomyśl o tym, co Konrad robi i mówi w scenie: żąda od Boga władzy nad duszami, oskarża Boga, utożsamia się z narodem.
Pierwsza cecha: pycha i bunt, bo domaga się „rządu dusz” i porównuje się z Bogiem.
Druga cecha: miłość do ojczyzny i misja, bo mówi o miłości i cierpieniu „za milijony”.
Zapisz każdą cechę z jednym faktem.
Konrad jest buntowniczy i pyszny, a jednocześnie gotów cierpieć za naród.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — pierwsza cecha poprawnie nazwana i potwierdzona właściwym faktem. 1 p. — druga, inna cecha poprawnie nazwana i potwierdzona właściwym faktem. 0 p. — brak spełnionego kryterium (cecha bez faktu nie otrzymuje punktu).
Typowe błędy
Uczeń podaje dwie cechy, ale bez faktów z Improwizacji.
Uczeń podaje dwie cechy o tym samym sensie (np. pycha i buntowniczość) i to liczy się za jedną.
Uczeń przypisuje Konradowi cechy innych postaci (pokora Księdza Piotra).
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz cechy Konrada i poprawnie je ilustrujesz faktami z Wielkiej Improwizacji.
Zadanie 56.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
Czy Wielką Improwizację można czytać jako bunt przeciw Bogu, czy jako modlitwę rozpaczy w imieniu narodu? Zajmij stanowisko i uzasadnij je dwoma argumentami ze sceny. Dodaj jedno odniesienie do kontekstu romantyzmu.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dopuszczalne oba stanowiska albo połączenie obu. Przykład: Improwizacja jest przede wszystkim buntem, bo Konrad żąda „rządu dusz” i stawia się na równi z Bogiem, a w finale posuwa się do bluźnierstwa. Jednocześnie wyrasta z miłości do narodu, bo mówi, że kocha i cierpi za miliony. Kontekst: to postać bohatera romantycznego, który buntuje się w imię ojczyzny i ma poczucie misji.
Rozwiązanie
Zadanie wymaga jasnego stanowiska, argumentów z tekstu i kontekstu.
Wybierz stanowisko: bunt, modlitwa rozpaczy albo ich połączenie.
Argument 1 dla buntu: żądanie „rządu dusz”, porównanie z Bogiem, bluźnierstwo. Argument dla modlitwy: miłość i cierpienie za naród („Milijon”).
Dobierz dwa argumenty z tekstu zgodne z wybraną tezą.
Dopisz kontekst: bohater romantyczny, bunt wobec porządku, misja narodowa.
Zadbaj o spójność wniosku z argumentami.
Improwizacja jest buntem, który wyrasta z miłości do narodu, i oba odczytania da się obronić.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — jasno sformułowane stanowisko (bunt, modlitwa rozpaczy albo ich uzasadnione połączenie). 1 p. — pierwszy argument oparty na konkretnym fakcie ze sceny (np. „rząd dusz”, porównanie z Bogiem, imię „Milijon”, bluźnierstwo). 1 p. — drugi, inny argument oparty na konkretnym fakcie ze sceny. 1 p. — poprawne odniesienie do kontekstu romantyzmu (bohater romantyczny, bunt, misja narodowa) i spójność wniosku. 0 p. — brak spełnionego kryterium.
Typowe błędy
Uczeń pisze „bunt” albo „modlitwa” bez faktów ze sceny.
Uczeń podaje dwa argumenty tej samej treści (dwa razy „rząd dusz”).
Uczeń pomija kontekst epoki albo pisze ogólnie o romantyzmie.
Sprawdzana umiejętność: Formułujesz stanowisko i uzasadniasz je dwoma argumentami z tekstu oraz kontekstem romantyzmu.
Zadanie 57.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Kim w „Dziadach” cz. III Adama Mickiewicza jest Senator?
A.Nowosilcow, rosyjski dygnitarz prześladujący polską młodzież
B.polskim duchownym opiekującym się więźniami
C.polskim magnatem wspierającym powstanie
D.towarzyszem Konrada z celi
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Postać Senatora identyfikujesz po jego roli w dramacie.
Senator to postać historyczna, Nowosilcow, przedstawiciel władzy zaborcy.
W dramacie reprezentuje prześladowania młodzieży wileńskiej.
Nie jest więc duchownym, magnatem ani więźniem.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Opiekunem więźniów w dramacie jest Ksiądz Piotr, nie Senator.
C) Senator jest po stronie zaborcy, nie powstania.
D) Towarzysze Konrada to uwięziona młodzież, nie dygnitarz.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz postać Senatora w „Dziadach” cz. III.
Zadanie 58.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
W „Widzeniu Księdza Piotra” pojawia się idea Polski jako „Chrystusa narodów”. Wskaż jej poprawne wyjaśnienie.
A.Polska ma podbić sąsiednie kraje i narzucić im swoją wiarę.
B.Cierpienie Polski jest przypadkowe i nie ma żadnego sensu.
C.Polska odzyska wolność dzięki pomocy obcych mocarstw.
D.Polska, cierpiąc jak Chrystus, przez swoją mękę przyniesie wolność innym narodom.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Mesjanizm porównuje los narodu do męki i zmartwychwstania Chrystusa.
W wizji naród polski cierpi niczym Chrystus, jest „ukrzyżowany” przez zaborców.
Jego męka ma sens: ma doprowadzić do zmartwychwstania i wolności.
Wolność ma objąć nie tylko Polskę, lecz inne narody.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Mesjanizm nie zakłada podboju, tylko ofiarę.
B) Idea nadaje cierpieniu sens, a nie odbiera go.
C) Wizja podkreśla własną ofiarę narodu, nie pomoc obcych.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz ideę mesjanizmu wyrażoną w Widzeniu Księdza Piotra.
Zadanie 59.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
W „Dziadach” cz. III sceny przedstawiające uwięzioną młodzież i patriotów zestawiono ze sceną Salonu warszawskiego, w którym spotyka się elita towarzyska. Wyjaśnij, jaką funkcję pełni to zestawienie.
Odpowiedź
Odpowiedź:Zestawienie tworzy kontrast postaw: więźniowie i patrioci cierpią i poświęcają się dla ojczyzny, a salon pokazuje elity bierne, ugodowe i obojętne wobec losu narodu. Dzięki temu autor ocenia moralnie obie postawy i podkreśla wartość poświęcenia.
Rozwiązanie
Funkcję zestawienia określasz, porównując dwie grupy postaci.
Więźniowie i patrioci to ofiara, odwaga i zaangażowanie.
Salon warszawski to elita towarzyska, obojętna i skłonna do ugody z władzą.
Zestawienie robi kontrast: bohaterowie wypadają szlachetnie, salon moralnie ujemnie.
Efekt: widz widzi podział społeczeństwa i ocenę postaw.
Zestawienie tworzy kontrast postaw i pozwala ocenić obojętność elit wobec poświęcenia patriotów.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie kontrastu postaw (ofiara i patriotyzm kontra obojętność lub konformizm elit). 1 p. — wskazanie efektu (ocena moralna, podkreślenie wartości poświęcenia albo ukazanie podziału społeczeństwa). 0 p. — brak spełnionego kryterium.
Typowe błędy
Uczeń streszcza sceny zamiast określić funkcję.
Uczeń pisze, że salon „też walczy o wolność”; tak nie jest.
Uczeń nazywa kontrast, ale nie mówi, co on daje (ocena, wymowa).
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz funkcję kontrastu scen w kompozycji dramatu.
Zadanie 60.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż zestaw, w którym wszystkie trzy utwory napisał Adam Mickiewicz.
A.„Kordian”, „Balladyna”, „Beniowski”
B.„Romantyczność”, „Dziady” cz. III, „Konrad Wallenrod”
C.„Dziady” cz. III, „Kordian”, „Świteź”
D.„Balladyna”, „Romantyczność”, „Pan Tadeusz”
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Utwory przypisujesz autorom na podstawie znanych tytułów.
„Kordian”, „Balladyna” i „Beniowski” to utwory Juliusza Słowackiego, więc A odpada.
W C i D jest po jednym utworze Słowackiego („Kordian”, „Balladyna”).
W B wszystkie utwory napisał Mickiewicz.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To zestaw utworów Słowackiego.
C) „Kordian” napisał Słowacki.
D) „Balladyna” napisał Słowacki.
Sprawdzana umiejętność: Przypisujesz utwory autorom romantycznym (Mickiewicz i Słowacki).
Zadanie 61.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Przeczytaj tekst autorski.
> Nie uznawał żadnych reguł poza własnym sumieniem. Gdy salon śmiał się z jego wierszy, opuścił miasto, a w samotności pisał pieśń o losie ojczyzny, przekonany, że to jego powołanie. Zapłacił za to więzieniem, lecz nie żałował.
Wskaż, jakie cechy bohatera romantycznego ilustruje ta postać.
A.trzeźwy racjonalizm, wiara w postęp i podporządkowanie normom
B.praktyczność i dążenie do bogactwa
C.indywidualizm, bunt wobec konwenansu, poczucie misji
D.uległość wobec władzy i unikanie ryzyka
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Cechy rozpoznajesz, porównując opis z wzorcem bohatera romantycznego.
Postać kieruje się własnym sumieniem i nie uznaje reguł: indywidualizm i bunt.
Wyraża swoje przekonania mimo kpin salonu i bierze na siebie konsekwencje.
Pisze o losie ojczyzny, wierząc w swoje powołanie: poczucie misji.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Racjonalizm i podporządkowanie normom są cechami przeciwnymi postaci.
B) Postać nie dąży do zysku, lecz do spełnienia misji.
D) Bohater idzie do więzienia, więc nie jest uległy.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz cechy bohatera romantycznego w opisie postaci.
Zadanie 62.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Napisz 3–4 zdania o przemianie Gustawa w Konrada w „Dziadach” Adama Mickiewicza. Wskaż, czym zajmował się bohater wcześniej, czym zajmuje się później i co ta przemiana oznacza.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Przykładowa odpowiedź: Gustaw z „Dziadów” cz. IV jest bohaterem nieszczęśliwej miłości, skupionym na własnym cierpieniu. W cz. III jako Konrad staje się poetą i więźniem walczącym o sprawę narodową i czuje odpowiedzialność za naród. Przemiana oznacza przejście od rozpaczy osobistej do misji narodowej.
Rozwiązanie
Przemianę opisujesz w trzech krokach: przed, po i znaczenie.
Gustaw (cz. IV): bohater nieszczęśliwej miłości, jego problem jest osobisty.
Konrad (cz. III): poeta i więzień, który mówi w imieniu narodu i cierpi za niego.
Znaczenie: przejście od cierpienia osobistego do odpowiedzialności za wspólnotę i do misji narodowej.
Napisz 3–4 zdania w tej kolejności.
Przemiana Gustawa w Konrada to przejście od miłosnej rozpaczy do misji narodowej.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne określenie, czym zajmował się Gustaw (nieszczęśliwa miłość, osobiste cierpienie). 1 p. — poprawne określenie, czym zajmuje się Konrad (sprawa narodowa, poezja, cierpienie za naród). 1 p. — poprawne wyjaśnienie znaczenia przemiany (od sprawy osobistej do narodowej, dojrzewanie do misji). 0 p. — brak spełnionego kryterium.
Typowe błędy
Uczeń streszcza fabułę zamiast opisać przemianę.
Uczeń myli kolejność: Konrad jako bohater nieszczęśliwej miłości.
Uczeń nie podaje znaczenia przemiany.
Sprawdzana umiejętność: Porównujesz przemianę bohatera od sprawy osobistej do narodowej na przykładzie Gustawa i Konrada.
Zadanie 63.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawną charakterystykę Stanisława Wokulskiego z powieści Bolesława Prusa „Lalka”.
A.Arystokrata żyjący z majątków ziemskich, który gardzi handlem i pracą.
B.Kupiec prowadzący sklep w Warszawie, który dorobił się majątku dzięki własnej przedsiębiorczości.
C.Duchowny, który opiekuje się ubogimi i unika świata towarzyskiego.
D.Student medycyny, który marzy o karierze naukowej, ale nie ma pieniędzy.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Postać Wokulskiego oceniasz przez jego zawód i drogę do majątku.
Przypomnij sobie, że Wokulski jest kupcem, właścicielem sklepu w Warszawie.
Pamiętaj, że majątek zdobył własną pracą i interesami, a nie odziedziczył go po przodkach.
Wariant A opisuje środowisko, z którego pochodzi Izabela Łęcka, a nie Wokulski.
Warianty C i D nie mają oparcia w powieści.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To postawa arystokracji, z którą Wokulski się styka, ale do niej nie należy.
C) Wokulski nie jest duchownym; jego zajęciem jest handel.
D) Wokulski jest dojrzałym kupcem, a nie studentem.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz pozycję społeczną Wokulskiego na początku „Lalki”.
Zadanie 64.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Wokulski jest bogaty, a mimo to środowisko arystokratyczne, do którego należy Izabela Łęcka, nie traktuje go jak równego sobie. Podaj dwie przyczyny takiej postawy.
Odpowiedź
Odpowiedź:Dwie z przyczyn: zajmuje się handlem, którym arystokracja gardzi; nie pochodzi z arystokracji (nie ma tytułu ani rodowych koneksji); majątek zdobył własną pracą i interesami, a nie odziedziczył go.
Rozwiązanie
Szukasz powodów społecznych, a nie osobistych.
Zastanów się, czym Wokulski różni się od ludzi z salonu Łęckich.
Pierwsza różnica to zawód: jest kupcem, a arystokracja pogardza handlem.
Druga różnica to pochodzenie: nie należy do arystokracji, nie ma tytułu ani rodowych powiązań.
Trzecia różnica to sposób zdobycia majątku: pracą i interesami, a nie dziedziczeniem.
Wystarczą dwie z tych przyczyn.
Arystokracja nie akceptuje Wokulskiego, bo jest kupcem i nie pochodzi z jej kręgu.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — podanie jednej poprawnej przyczyny. 1 p. — podanie drugiej, innej poprawnej przyczyny. 0 p. — odpowiedź niepoprawna, powtórzenie tej samej przyczyny dwa razy albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze, że Wokulski jest biedny; w powieści jest bogaty, a problemem jest sposób zdobycia majątku i pochodzenie.
Uczeń podaje dwie przyczyny w innych słowach, ale o tym samym (np. „jest kupcem” i „zajmuje się handlem”), więc dostaje tylko 1 p.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, dlaczego arystokracja nie akceptuje Wokulskiego mimo jego bogactwa.
Zadanie 65.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wokulski bywa nazywany bohaterem rozdartym między romantyzmem a pozytywizmem. W 3–4 zdaniach uzasadnij tę opinię. Odwołaj się do postawy lub działań bohatera w powieści Prusa.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wokulski jest pozytywistą, bo zdobywa majątek własną pracą i przedsiębiorczością oraz zajmuje się działalnością praktyczną (handel, pomoc innym, wspieranie naukowca). Jest jednak także romantykiem, bo jego wielka, niemal bezgraniczna miłość do Izabeli Łęckiej, idealizowanej i niedostępnej, kieruje jego życiem i prowadzi do cierpienia. Rozdarcie polega na tym, że racjonalny, pracowity człowiek czynu podporządkowuje życie uczuciu, którego rozsądek nie potrafi uzasadnić.
Rozwiązanie
Pokazujesz dwie strony bohatera i łączysz je w wniosek.
Wskaż cechę pozytywistyczną: praca, zdobycie majątku, działalność praktyczna, zainteresowanie nauką.
Wskaż cechę romantyczną: ogromne uczucie do Izabeli, idealizacja ukochanej, poświęcenie, cierpienie, skłonność do czynów nieracjonalnych, udział w powstaniu w przeszłości.
Połącz je w zdanie o rozdarciu: rozum i działanie obok uczucia, które jemu przeczy.
Zwróć uwagę, że każda cecha musi mieć oparcie w powieści, a nie w ogólnych hasłach.
Wokulski łączy pozytywistyczną pracę i praktyczność z romantyczną miłością i idealizmem.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie cechy lub działania pozytywistycznego z oparciem w powieści. 1 p. — wskazanie cechy lub działania romantycznego z oparciem w powieści. 1 p. — sformułowanie wniosku o rozdarciu lub połączeniu obu postaw. 0 p. — odpowiedź niepoprawna, ogólnikowa bez odniesienia do powieści albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń podaje same hasła („jest romantykiem i pozytywistą”) bez odniesienia do czynów bohatera, więc nie zdobywa punktów za cechy.
Uczeń opisuje wyłącznie miłość do Izabeli i pomija pozytywistyczną stronę bohatera.
Uczeń pomija wniosek i kończy na wypisaniu cech.
Sprawdzana umiejętność: Uzasadniasz, że Wokulski łączy cechy romantyka i pozytywisty.
Zadanie 66.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Który bohater „Lalki” jest subiektem, wiernym przyjacielem Wokulskiego i autorem pamiętnika?
A.Julian Ochocki
B.Doktor Szuman
C.Ignacy Rzecki
D.Tomasz Łęcki
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Pytanie sprawdza, czy łączysz postać z jej rolą w fabule.
Subiekt to pracownik sklepu; Wokulski ma w swoim sklepie wiernego, starszego pracownika.
Ten pracownik prowadzi zapiski, które w powieści tworzą „Pamiętnik starego subiekta”.
Jest nim Ignacy Rzecki.
Ochocki to młody pasjonat nauki, Szuman to lekarz, a Łęcki to ojciec Izabeli.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Ochocki interesuje się nauką i wynalazkami, ale nie jest subiektem.
B) Szuman jest lekarzem i przyjacielem Wokulskiego, ale nie pracuje w sklepie.
D) Tomasz Łęcki to arystokrata, ojciec Izabeli.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz Ignacego Rzeckiego po jego roli w powieści.
Zadanie 67.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Jaką funkcję w kompozycji „Lalki” pełnią fragmenty „Pamiętnika starego subiekta”?
A.Wprowadzają drugą perspektywę, z której romantyk Rzecki komentuje wydarzenia i postawę Wokulskiego.
B.Przedstawiają myśli Izabeli Łęckiej o miłości i o kupcach.
C.Zastępują opis Warszawy opisami przyrody i krajobrazu.
D.Zapisują naukowe doświadczenia, nad którymi pracuje Ochocki.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Funkcję fragmentu ustalasz przez to, kto go pisze i o czym mówi.
„Pamiętnik” prowadzi Rzecki, a nie Izabela ani Ochocki.
Rzecki jest romantykiem przywiązanym do dawnych ideałów i obserwuje Wokulskiego z bliska.
Dzięki temu czytelnik widzi te same wydarzenia z innej perspektywy niż w głównym nurcie narracji.
Warianty B, C i D opisują treści, których w „Pamiętniku” nie ma.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Izabela nie prowadzi pamiętnika; jej poglądy poznajesz inaczej.
C) „Pamiętnik” nie służy opisom przyrody.
D) Doświadczenia naukowe to wątek Ochockiego, a nie Rzeckiego.
Sprawdzana umiejętność: Określasz funkcję „Pamiętnika starego subiekta” w konstrukcji powieści.
Zadanie 68.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj tekst.
> Goście w salonie rozmawiali o koniach, o balu u hrabiny i o podróży za granicę. Gdy ktoś wspomniał o fabryce i o pracy, rozmowa ucichła, a gospodyni zmieniła temat. (Tekst autorski)
Napisz w 3–4 zdaniach, jaki stosunek do pracy i przedsiębiorczości pokazuje ten tekst. Odwołaj się do „Lalki” i wyjaśnij, jak takie środowisko widzi Prus.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Tekst pokazuje pogardę lub lekceważenie dla pracy i przedsiębiorczości; towarzystwo woli rozmawiać o rozrywkach i unika tematu pracy. Podobnie w „Lalce” arystokracja (np. środowisko Izabeli Łęckiej) gardzi kupcem Wokulskim i nie docenia jego pracy. Prus pokazuje to środowisko krytycznie: jako bierne, żyjące dawnym splendorem i rozrywkami, nieprzygotowane do zmian i niedostrzegające wartości pracy.
Rozwiązanie
Odczytujesz tekst, łączysz go z lekturą i wyciągasz wniosek o ocenie autora.
Zauważ, że rozmowa o pracy powoduje ciszę, a temat zostaje zmieniony: to oznaka pogardy lub niechęci.
Połącz to z „Lalką”: arystokracja, w tym Izabela, gardzi handlem i kupcem Wokulskim.
Oceń postawę autora: Prus pokazuje arystokrację jako warstwę bierną, odcinającą się od pracy i zmian.
Napisz całość w 3–4 zdaniach, bez przepisywania tekstu.
Tekst i powieść pokazują arystokrację, która gardzi pracą, a Prus ocenia ją krytycznie.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne określenie stosunku do pracy (pogarda, lekceważenie, unikanie). 1 p. — poprawne odniesienie do „Lalki” (np. stosunek arystokracji do Wokulskiego). 1 p. — wniosek o krytycznym ujęciu środowiska przez Prusa (bierność, zacofanie, oderwanie od życia). 0 p. — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń opisuje tylko treść tekstu („goście rozmawiają o koniach”) bez określenia postawy.
Uczeń odnosi się do „Lalki” ogólnikowo, bez wskazania zależności arystokracja – Wokulski.
Uczeń zakłada, że Prus podziwia arystokrację.
Sprawdzana umiejętność: Interpretujesz tekst autorski o arystokracji w odniesieniu do „Lalki”.
Zadanie 69.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawną charakterystykę Andrzeja Kmicica z powieści Henryka Sienkiewicza „Potop” na początku utworu.
A.Szwedzki generał dowodzący oblężeniem Jasnej Góry.
B.Przeor klasztoru, który kieruje duchowo obroną.
C.Magnat, który zawiera układ ze Szwedami.
D.Chorąży orszański, porywczy i skłonny do awantur.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Kmicica poznajesz po jego funkcji i temperamencie.
Kmicic jest szlachcicem i żołnierzem, chorążym orszańskim.
Na początku jest porywczy i awanturniczy, co rzutuje na jego losy.
Szwedzki dowódca, przeor i magnat to inne postaci powieści.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Kmicic jest Polakiem i żołnierzem, a nie szwedzkim generałem.
B) Przeorem jest Augustyn Kordecki.
C) Magnat zawierający układ ze Szwedami to Radziwiłł, a nie Kmicic.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz Andrzeja Kmicica na początku „Potopu”.
Zadanie 70.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
W dalszej części „Potopu” Kmicic działa pod nazwiskiem Babinicz. Wyjaśnij, po co to robi i do czego mu to służy.
Odpowiedź
Odpowiedź:Przyjmuje inne nazwisko, aby ukryć swoją tożsamość i złą sławę (zdradę lub służbę u Radziwiłła), oraz po to, aby mógł służyć ojczyźnie i królowi i odpokutować dawne winy.
Rozwiązanie
Szukasz przyczyny (ukrycie) i celu (służba, naprawa win).
Kmicic zaciągnął na siebie złą sławę, bo wcześniej służył Radziwiłłowi i zrobiono z niego zdrajcę.
Pod własnym nazwiskiem nie mógłby uczciwie działać, więc je ukrywa.
Pod nazwiskiem Babinicz służy ojczyźnie i królowi, i w ten sposób odkupuje dawne winy.
Napisz zarówno przyczynę, jak i cel.
Kmicic ukrywa tożsamość, by móc służyć ojczyźnie i odkupić winy.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie przyczyny: ukrycie tożsamości lub złej sławy. 1 p. — wskazanie celu: możliwość służby ojczyźnie lub królowi, odkupienie win. 0 p. — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze, że Kmicic chce uciec za granicę; w powieści walczy w kraju.
Uczeń podaje tylko przyczynę („żeby się ukryć”), więc zdobywa 1 p.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, dlaczego Kmicic przyjmuje nazwisko Babinicz.
Zadanie 71.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wskaż jedyne zdanie prawdziwe o Kmicicu z „Potopu”.
A.Kmicic do końca służy Szwedom jako dowódca i nigdy nie zmienia postawy.
B.Kmicic przechodzi drogę od awanturnika do bohatera, który wspiera obronę Jasnej Góry i służy królowi.
C.Kmicic nie bierze udziału w obronie Jasnej Góry i wyjeżdża za granicę.
D.Oleńka od początku akceptuje Kmicica, bo ceni jego awantury i pojedynki.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Sprawdzasz każde zdanie z tym, co wiesz o fabule.
A jest fałszywe: Kmicic nie służy Szwedom, lecz przechodzi na stronę ojczyzny.
B jest prawdziwe: z awanturnika staje się patriotą, uczestniczy w obronie Jasnej Góry i służy królowi.
C jest fałszywe: Kmicic uczestniczy w obronie Jasnej Góry.
D jest fałszywe: Oleńka potępia jego awanturnicze czyny, a jej uczucie wymaga od niego przemiany.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To zaprzeczenie sensu powieści, która pokazuje przemianę bohatera.
C) Kmicic bierze udział w obronie Jasnej Góry.
D) Oleńka potępia awanturnictwo Kmicica.
Sprawdzana umiejętność: Oceniasz prawdziwość zdań o przemianie Kmicica.
Zadanie 72.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Kto w „Potopie” jest przeorem klasztoru jasnogórskiego i kieruje duchowo obroną przed Szwedami?
A.Augustyn Kordecki
B.Onufry Zagłoba
C.Michał Wołodyjowski
D.Bogusław Radziwiłł
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Przeor to przełożony klasztoru.
Obroną klasztoru kieruje duchowo ksiądz Augustyn Kordecki.
Zagłoba i Wołodyjowski to szlachcice i żołnierze, a nie duchowni.
Radziwiłł to magnat powiązany ze Szwedami.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Zagłoba to dowcipny szlachcic i towarzysz Kmicica.
C) Wołodyjowski to żołnierz, a nie zakonnik.
D) Bogusław Radziwiłł to magnat, który nie broni klasztoru.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz postać kierującą duchowo obroną Jasnej Góry.
Zadanie 73.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Które zdanie najlepiej opisuje znaczenie obrony Jasnej Góry w „Potopie”?
A.Obrona kończy wojnę natychmiastowym pokojem ze Szwecją.
B.Obrona skłania Kmicica do przejścia na stronę Szwedów.
C.Szwedzi zdobywają klasztor, co przekreśla nadzieje na opór.
D.Obrona staje się symbolem oporu i budzi nadzieję oraz wolę walki z najeźdźcą.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Znaczenie epizodu oceniasz przez to, co zmienia w nastrojach i dalszych wydarzeniach.
Klasztor nie zostaje zdobyty.
Postawa obrońców staje się dla innych wzorem i zachętą do oporu.
A jest fałszywe: pokój nie zostaje zawarty.
B jest fałszywe: Kmicic przeciwnie, staje po stronie obrońców.
C jest fałszywe: klasztor się obronił.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Wojna trwa dalej.
B) Obrona wzmacnia, a nie osłabia patriotyzm Kmicica.
C) Klasztor nie został zdobyty.
Sprawdzana umiejętność: Określasz znaczenie obrony Jasnej Góry w „Potopie”.
Zadanie 74.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
Sienkiewicz tworzył swoje powieści historyczne z myślą o „pokrzepieniu serc” czytelników. W 3–5 zdaniach wyjaśnij, na czym to pokrzepienie polegało w „Potopie” i dlaczego było ważne dla odbiorców. Podaj jeden przykład z powieści.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Powieść powstała w czasie zaborów, gdy Polacy nie mieli własnego państwa, więc potrzebowali nadziei i poczucia wspólnoty. Sienkiewicz pokazał w „Potopie” zwycięstwo nad najeźdźcą i bohaterstwo obrońców oraz wzór patriotyzmu i jedności. Przykładem jest obrona Jasnej Góry albo przemiana Kmicica z awanturnika w obrońcę ojczyzny. Dzięki temu czytelnicy czerpali wiarę w siłę narodu i możliwość odzyskania wolności.
Rozwiązanie
Łączysz cel autora, kontekst historyczny i przykład z fabuły.
Ustal kontekst: powieść powstała w czasie zaborów.
Wyjaśnij mechanizm: pokazanie zwycięstwa nad najeźdźcą, bohaterstwa i jedności wzmacnia nadzieję.
Dodaj przykład: obrona Jasnej Góry albo przemiana Kmicica.
Napisz wniosek o znaczeniu dla czytelników.
Pokrzepienie serc to pokazywanie wielkiej przeszłości, aby dać czytelnikom nadzieję w czasie zaborów.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie kontekstu: zabory, brak własnego państwa. 1 p. — wyjaśnienie, na czym polegało pokrzepienie (wzór bohaterstwa, zwycięstwo, jedność, nadzieja). 1 p. — poprawny przykład z powieści. 1 p. — wniosek o znaczeniu dla czytelników. 0 p. — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń zapomina o kontekście zaborów i traktuje powieść jak ahistoryczną opowieść przygodową.
Uczeń podaje przykład spoza „Potopu”.
Uczeń opisuje fabułę zamiast wyjaśniać cel autora.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz ideę „pokrzepienia serc” w kontekście powstania powieści.
Zadanie 75.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Kim jest Rodion Raskolnikow na początku powieści Fiodora Dostojewskiego „Zbrodnia i kara”?
A.Zamożnym kupcem prowadzącym interesy w Moskwie.
B.Sędzią śledczym badającym sprawę morderstwa.
C.Młodym, ubogim studentem mieszkającym w Petersburgu.
D.Duchownym opiekującym się grzesznikami.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Pytanie sprawdza podstawowe informacje o bohaterze.
Raskolnikow jest młodym człowiekiem żyjącym w nędzy.
Jest studentem i mieszka w Petersburgu.
Sędzią śledczym jest Porfiry Piotrowicz, a nie on.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Raskolnikow jest biedny, a nie zamożny.
B) Sędzia śledczy to Porfiry Piotrowicz.
D) Raskolnikow nie jest duchownym.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz Raskolnikowa i jego sytuację życiową.
Zadanie 76.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Na czym polega teoria Raskolnikowa o podziale ludzi?
A.Ludzie dzielą się na bogatych i biednych, a bogaci mają zawsze rację.
B.Ludzie dzielą się na zwykłych i niezwykłych, a niezwykli mają prawo przekraczać normy moralne w imię wyższego celu.
C.Ludzie dzielą się na wierzących i niewierzących, a niewierzący nie podlegają prawu.
D.Ludzie dzielą się na winnych i niewinnych, a winni zawsze ponoszą karę.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Teoria to pomysł bohatera, który próbuje on zastosować w praktyce.
Raskolnikow dzieli ludzi na zwykłych, którzy muszą przestrzegać prawa, i niezwykłych, których wyróżnia siła i wielkie cele.
Według niego niezwykli mają prawo przekraczać normy, jeśli służy to wyższemu celowi.
Pozostałe warianty to podziały, których bohater nie głosi.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Teoria nie dotyczy majątku.
C) Teoria nie dzieli ludzi według wiary.
D) Podział na winnych i niewinnych to coś innego niż teoria o ludziach niezwykłych.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz podstawę teorii Raskolnikowa.
Zadanie 77.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Raskolnikow zabija lichwiarkę, aby sprawdzić swoją teorię. Podaj dwa fakty z powieści, które świadczą, że teoria nie potwierdziła się w praktyce.
Odpowiedź
Odpowiedź:Dwa z faktów: dręczą go wyrzuty sumienia, popada w gorączkę lub chorobę i izoluje się od bliskich; zabija także niewinną Lizawietę, czego nie planował; ukrywa łup i nie wykorzystuje go.
Rozwiązanie
Szukasz skutków czynu, które przeczą pewności siebie „człowieka niezwykłego”.
Człowiek niezwykły nie powinien cierpieć z powodu czynu, a Raskolnikowa dręczą wyrzuty sumienia i choroba.
Zabija nie tylko lichwiarkę, ale także jej siostrę Lizawietę, co zmienia charakter czynu.
Łup ukrywa i nie wykorzystuje go.
Wystarczą dwa fakty z tych trzech.
Czyn Raskolnikowa nie potwierdza teorii, bo bohater cierpi i nie ma korzyści z zabójstwa.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — podanie jednego poprawnego faktu. 1 p. — podanie drugiego, innego poprawnego faktu. 0 p. — odpowiedź niepoprawna, powtórzenie tego samego faktu albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń pisze o samej teorii zamiast o skutkach czynu.
Uczeń podaje dwie wersje tego samego faktu (np. „wyrzuty sumienia” i „cierpi psychicznie”), więc dostaje tylko 1 p.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, dlaczego czyn Raskolnikowa nie potwierdza jego teorii.
Zadanie 78.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Kim jest Sonia Marmieładowa w powieści „Zbrodnia i kara”?
A.Siostrą Raskolnikowa, która przyjeżdża do Petersburga.
B.Lichwiarką zamordowaną przez Raskolnikowa.
C.Żoną sędziego śledczego Porfirego.
D.Córką urzędnika Marmieładowa, która z nędzy utrzymuje rodzinę, żyjąc z prostytucji.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Sonię poznajesz po rodzinie i sytuacji materialnej.
Jest córką Marmieładowa.
Rodzina żyje w nędzy, więc Sonia utrzymuje ją, zajmując się prostytucją.
Siostrą Raskolnikowa jest Dunia, a lichwiarką Alona Iwanowna.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Siostrą Raskolnikowa jest Dunia.
B) Lichwiarka to Alona Iwanowna.
C) Sonia nie jest żoną Porfirego.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz Sonię Marmieładową i jej sytuację.
Zadanie 79.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Sonia czyta Raskolnikowowi fragment Ewangelii o wskrzeszeniu Łazarza. Jaki sens ma ta scena w powieści?
A.Zapowiada możliwość moralnego i duchowego odrodzenia po zbrodni.
B.Dowodzi, że zbrodnia jest zgodna z prawem Bożym.
C.Jest radą, by Raskolnikow uciekł za granicę.
D.Pokazuje, że Sonia chce wyśmiać Raskolnikowa.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Sens sceny odczytujesz z symboliki biblijnej.
Wskrzeszenie Łazarza to opowieść o powrocie do życia.
W powieści symbolizuje szansę na odrodzenie moralne.
Sonia wierzy w tę szansę także dla Raskolnikowa.
Pozostałe warianty przeczą temu sensowi.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Scena nie usprawiedliwia zbrodni.
C) Sonia nie radzi mu uciekać; namawia do przyznania się.
D) Sonia jest życzliwa wobec Raskolnikowa.
Sprawdzana umiejętność: Określasz sens sceny czytania o wskrzeszeniu Łazarza.
Zadanie 80.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
W 4–6 zdaniach wyjaśnij, na czym polega kara Raskolnikowa za zbrodnię (wewnętrzna i formalna) i jaką rolę odgrywa w jego odrodzeniu Sonia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Kara wewnętrzna to wyrzuty sumienia, choroba i izolacja od ludzi. Kara formalna to zesłanie na katorgę na Syberię po przyznaniu się do winy. Sonia pomaga mu przez wiarę, miłość i życzliwość: namawia go do wyznania zbrodni i do poniesienia kary oraz idzie za nim na zesłanie. Dzięki niej bohater zaczyna się odradzać duchowo.
Rozwiązanie
Rozdzielasz karę na dwie części i wskazujesz drogę do odrodzenia.
Opisz karę wewnętrzną: wyrzuty sumienia, gorączka, samotność.
Opisz karę formalną: wyznanie i zesłanie na katorgę.
Opisz rolę Soni: wsparcie, namowa do wyznania i podążenie za bohaterem.
Wyciągnij wniosek: prawdziwe odrodzenie zaczyna się dopiero przez przyznanie się do winy i miłość.
Kara Raskolnikowa jest wewnętrzna i zewnętrzna, a drogę do odrodzenia otwiera mu Sonia.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawny opis kary wewnętrznej. 1 p. — poprawny opis kary formalnej (zesłanie). 1 p. — poprawne określenie roli Soni. 1 p. — wniosek o odrodzeniu lub przemianie bohatera. 0 p. — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń mówi tylko o zesłaniu i pomija karę wewnętrzną.
Uczeń pomija rolę Soni.
Uczeń opisuje tylko fabułę, bez wniosku o przemianie.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz, na czym polega kara i odrodzenie Raskolnikowa.
Zadanie 81.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Dobierz do haseł pozytywizmu ich znaczenia.
Hasła: 1. praca organiczna, 2. praca u podstaw, 3. scjentyzm.
Znaczenia: a) wiara w naukę i metodę opartą na faktach i doświadczeniu; b) kształcenie i uświadamianie ludu, np. przez szkoły i czytelnie dla chłopów; c) rozwój gospodarki i przedsiębiorczości dla wzmocnienia narodu.
A.1–a, 2–b, 3–c
B.1–b, 2–c, 3–a
C.1–c, 2–b, 3–a
D.1–c, 2–a, 3–b
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Dopasowujesz hasło do jego treści.
Praca organiczna to rozwój gospodarczy i przedsiębiorczość, czyli c.
Praca u podstaw to kształcenie ludu, czyli b.
Scjentyzm to wiara w naukę, czyli a.
Zestaw 1–c, 2–b, 3–a występuje tylko w wariancie C.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zamienione są hasła 1 i 3.
B) Zamienione są znaczenia haseł 1 i 2 (hasło 3 dopasowano poprawnie).
D) Zamienione są hasła 2 i 3.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz hasła pozytywizmu do ich znaczeń.
Zadanie 82.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj dwie wypowiedzi.
> Wypowiedź 1. Trzeba wzniecić powstanie, bo tylko ofiara krwi odmieni los narodu. > > Wypowiedź 2. Trzeba budować szkoły i warsztaty, uczyć dzieci czytać, rozwijać handel i przemysł. > > (Teksty autorskie)
Wskaż, która wypowiedź jest romantyczna, a która pozytywistyczna, i wyjaśnij, dlaczego pozytywiści odeszli od walki zbrojnej.
Odpowiedź
Odpowiedź:Wypowiedź 1 jest romantyczna, wypowiedź 2 pozytywistyczna. Pozytywiści odeszli od walki zbrojnej, bo powstanie styczniowe zakończyło się klęską, a naród – ich zdaniem – trzeba było wzmacniać pracą, nauką i rozwojem gospodarczym.
Rozwiązanie
Przypisujesz postawy do epok i wskazujesz przyczynę zmiany.
Wypowiedź 1 wzywa do powstania i ofiary, czyli to postawa romantyczna.
Wypowiedź 2 wzywa do pracy, nauki i gospodarki, czyli to postawa pozytywistyczna.
Przyczyną zwrotu była klęska powstania styczniowego.
Pozytywiści uznali, że naród przetrwa i się wzmocni dzięki pracy, edukacji i gospodarce.
Pozytywiści zrezygnowali z walki zbrojnej po klęsce powstania i postawili na pracę.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie, że wypowiedź 1 jest romantyczna. 1 p. — wskazanie, że wypowiedź 2 jest pozytywistyczna. 1 p. — wyjaśnienie przyczyny zwrotu (klęska powstania, potrzeba wzmacniania narodu pracą i nauką). 0 p. — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uczeń zamienia epoki, kojarząc „budowanie” z romantyzmem.
Uczeń pisze, że pozytywiści nie kochali ojczyzny, co jest nieprawdą: inaczej rozumieli patriotyzm.
Uczeń pomija przyczynę zwrotu.
Sprawdzana umiejętność: Przeciwstawiasz postawę romantyczną i pozytywistyczną oraz uzasadniasz zwrot pozytywistów.
Zadanie 83.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawny opis miejsca i okoliczności akcji dramatu Stanisława Wyspiańskiego „Wesele”.
A.Akcja toczy się w dworze szlacheckim w czasie narodowego powstania.
B.Akcja toczy się w chacie wiejskiej pod Krakowem podczas wesela inteligenta z chłopką.
C.Akcja toczy się w pałacu królewskim podczas uroczystego balu.
D.Akcja toczy się w klasztorze w czasie wielkiego postu.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Pytanie sprawdza znajomość podstawowej sytuacji dramatu, czyli wesela w chacie.
Przypomnij sobie tytuł: „Wesele” to dramat o uroczystości weselnej.
Wyspiański oparł się na prawdziwym weselu poety z chłopką w podkrakowskich Bronowicach.
Akcja rozgrywa się więc w chłopskiej chacie, a wśród gości są chłopi i przedstawiciele krakowskiej inteligencji.
Dwór szlachecki w powstaniu, pałac, klasztor i post nie występują w dramacie jako miejsce akcji.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń myli „Wesele” z lekturami o powstaniach; w dramacie nie ma dworu ani walk.
C) Bal w pałacu to inna sytuacja; „Wesele” rozgrywa się w chłopskiej chacie.
D) Klasztor i post nie mają związku z fabułą dramatu.
Sprawdzana umiejętność: Określasz miejsce i okoliczności akcji „Wesela” Wyspiańskiego.
Zadanie 84.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż zdanie, które trafnie opisuje relację chłopów i inteligencji w „Weselu” Wyspiańskiego.
A.Wspólna zabawa prowadzi do trwałego porozumienia obu stanów i wspólnego czynu.
B.Chłopi bez zastrzeżeń uznają przewodnią rolę inteligencji w sprawie narodowej.
C.Obie grupy bawią się razem, ale nie potrafią się naprawdę porozumieć ani wspólnie działać.
D.Inteligencja unika wsi i nie bierze udziału w weselu.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Oceniasz, czy wniosek zgadza się z końcem dramatu, w którym wspólne działanie się nie udaje.
Goście z miasta przyjeżdżają na wesele do chaty, więc zbliżenie zewnętrznie istnieje (odrzucasz D).
W rozmowach widać jednak różne oczekiwania i wzajemne niezrozumienie obu grup.
Finał, w którym nikt nie podejmuje zrywu (Jasiek gubi Złoty Róg, wszyscy wirują w chocholim tańcu), pokazuje, że wspólnego czynu nie ma (odrzucasz A i B).
Pasuje więc tylko zdanie C.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zdanie przeczy zakończeniu dramatu: do wspólnego czynu nie dochodzi.
B) Chłopi w dramacie mają własne zdanie i nie przyjmują automatycznie przywództwa inteligencji.
D) Inteligencja jest na weselu; to właśnie spotkanie obu grup jest podstawą dramatu.
Sprawdzana umiejętność: Oceniasz relację chłopów i inteligencji pokazaną w „Weselu”.
Zadanie 85.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wyjaśnij, czym była chłopomania (ludomania) w Młodej Polsce, i podaj jeden przykład jej obecności w „Weselu” Wyspiańskiego.
Odpowiedź
Odpowiedź:Chłopomania to moda wśród artystów i inteligencji na wieś, kulturę ludową i idealizowanie chłopa. Przykład: małżeństwo inteligenta (Pana Młodego) z chłopką (Panną Młodą) lub wesele inteligencji w chłopskiej chacie.
Rozwiązanie
Odpowiedź ma dwie części: definicja zjawiska i przykład z lektury.
Chłopomania to zainteresowanie inteligencji i artystów Młodej Polski wsią, folklorem i chłopem, często połączone z idealizowaniem wiejskiego życia.
Szukasz w „Weselu” sytuacji, w której inteligencja zbliża się do chłopów.
Podstawą dramatu jest wesele poety i chłopki, na które przybywają przedstawiciele inteligencji.
Wystarczy podać jeden taki przykład (małżeństwo Pana Młodego z Panną Młodą albo bawienie się inteligentów w chłopskiej chacie).
Chłopomania to moda na wieś i ludowość, a w „Weselu” widać ją w małżeństwie inteligenta z chłopką.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne wyjaśnienie pojęcia (moda na wieś, ludowość, chłopa lub jego idealizowanie wśród artystów i inteligencji). 1 p. — poprawny przykład z „Wesela” (małżeństwo inteligenta z chłopką, wesele w chacie z gośćmi z miasta). 0 p. — brak poprawnego wyjaśnienia i przykładu.
Typowe błędy
Mylenie chłopomanii z realnym zbliżeniem klas; to była moda, a nie trwałe porozumienie.
Podanie przykładu z „Chłopów” zamiast z „Wesela”; polecenie dotyczy dramatu Wyspiańskiego.
Zbyt ogólne „wieś była modna”, bez wskazania, kto ją idealizował (inteligencja, artyści).
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz pojęcie chłopomanii i wskazujesz jej ślad w „Weselu”.
Zadanie 86.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Co symbolizuje Złoty Róg w „Weselu” Wyspiańskiego?
A.Wezwanie do czynu i szansę na narodowy zryw.
B.Bogactwo odziedziczone po przodkach.
C.Pamięć o zmarłych pochowanych w Bronowicach.
D.Kościelną tradycję i modlitwę.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Symbol Złotego Rogu łączysz z jego funkcją w fabule.
Złoty Róg pojawia się po wizji Wernyhory, który wskazuje Gospodarzowi zadanie.
Róg ma służyć do zwołania ludu (do wspólnego zrywu).
Jest więc znakiem szansy i wezwania do czynu.
Pieniądze, pamięć o zmarłych i modlitwa nie wiążą się z rolą rogu w dramacie.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) „Złoty” kojarzy się z bogactwem, ale róg nie jest skarbem.
C) Pamięć o zmarłych nie ma związku z rogiem; to inny wątek.
D) Róg nie jest przedmiotem kultu religijnego, tylko wezwaniem do zbrojnego zrywu.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz znaczenie Złotego Rogu jako symbolu w „Weselu”.
Zadanie 87.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Opisz, co stało się ze Złotym Rogiem po tym, jak Gospodarz powierzył go Jaśkowi, i wyjaśnij, co oznacza ta sytuacja.
Odpowiedź
Odpowiedź:Jasiek zgubił róg (został mu tylko sznur). Oznacza to zmarnowanie szansy na zryw narodowy, brak odpowiedzialności i niezdolność do działania.
Rozwiązanie
Odpowiedź ma dwie części: fakt z fabuły i jego sens.
Gospodarz daje Jaśkowi Złoty Róg, aby ten zwołał lud.
Jasiek biegnie z rogiem, ale go gubi i zostaje mu tylko sznur.
Zakończ zdaniem o znaczeniu: szansa zostaje zmarnowana.
Możesz dodać, że wskazuje to na brak odpowiedzialności lub niezdolność społeczeństwa do czynu.
Jasiek traci Złoty Róg, co symbolizuje zmarnowaną szansę na zryw.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — informacja, że Jasiek zgubił róg (został mu sznur). 1 p. — wyjaśnienie znaczenia: zmarnowana szansa, brak odpowiedzialności lub niemoc wobec wezwania do czynu. 0 p. — brak poprawnej informacji o losie rogu i wyjaśnienia.
Typowe błędy
Napisanie, że Jasiek zatrąbił i zwołał wszystkich; róg zostaje zgubiony, a zryw nie następuje.
Podanie samego faktu bez wyjaśnienia, co on znaczy.
Przypisanie rogu Chochołowi zamiast Wernyhorze i Gospodarzowi.
Sprawdzana umiejętność: Opisujesz los Złotego Rogu w rękach Jaśka i wyjaśniasz jego znaczenie.
Zadanie 88.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj fragment pieśni z „Wesela” Wyspiańskiego.
> Miałeś, chamie, złoty róg… (Stanisław Wyspiański, „Wesele”)
W finale dramatu postaci tańczą w kółko w rytm muzyki Chochoła. Wskaż najtrafniejszą interpretację tej sceny.
A.Zgodne porozumienie chłopów i inteligencji, którzy wspólnie świętują.
B.Początek wspólnego powstania, do którego zachęca muzyka.
C.Radość z odzyskania niepodległości po długich walkach.
D.Niemoc i uśpienie narodu, który nie potrafi wykorzystać szansy.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Interpretację finału łączysz z wydarzeniami dramatu i zwracasz uwagę, jakie pytanie stawia ta scena.
Przypomnij fabułę: Złoty Róg został zgubiony, a Jasiek nie wypełnił zadania.
Cytowane słowa pieśni mówią o utraconej szansie.
Taniec „w kółko” oznacza brak ruchu naprzód, czyli bierność.
Chochoł (słomiana okrywa róż) usypia ludzi swoją muzyką.
Finał pokazuje więc uśpienie i niemoc społeczeństwa, a nie zryw, radość ani porozumienie.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Taniec wygląda na wspólną zabawę, ale nie rozwiązuje żadnego konfliktu.
B) Zryw się nie zaczyna: róg jest zgubiony.
C) Dramat powstał w czasie niewoli, a finał nie ma nic wspólnego z odzyskaniem niepodległości.
Sprawdzana umiejętność: Interpretujesz symboliczne znaczenie Chochoła i chocholiego tańca w finale „Wesela”.
Zadanie 89.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawną kolejność tomów powieści Władysława Reymonta „Chłopi”.
A.Jesień, Zima, Wiosna, Lato
B.Wiosna, Lato, Jesień, Zima
C.Zima, Wiosna, Lato, Jesień
D.Lato, Jesień, Zima, Wiosna
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Tomy „Chłopów” noszą nazwy pór roku i układają się w jeden rok.
Rok gospodarski wsi zaczyna się jesienią, więc pierwszy tom to „Jesień”.
Po niej następują „Zima” i „Wiosna”.
Całość kończy „Lato”, czyli czas żniw.
Pozostałe warianty zaczynają się od innej pory roku.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Uczeń układa pory roku według kalendarza od wiosny; powieść zaczyna się jesienią.
C) Zaczyna od zimy, bo tytuł „Zima” kojarzy się z początkiem wielkiego cyklu.
D) Zaczyna od lata, czyli od żniw, które w powieści są zakończeniem.
Sprawdzana umiejętność: Znasz tytuły czterech tomów „Chłopów” w kolejności.
Zadanie 90.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Wyjaśnij, jaką funkcję pełni w „Chłopach” Reymonta układ powieści według czterech pór roku.
Odpowiedź
Odpowiedź:Układ pokazuje, że życie wsi podlega rytmowi natury i prac rolnych (siew, żniwa). Wiąże się z nim też kalendarz świąt i obyczajów oraz cykliczność życia (narodziny, śmierć, powrót pór roku).
Rozwiązanie
Odpowiedź ma pokazać, że kompozycja nie jest przypadkowa, tylko wyraża sposób życia bohaterów.
Pory roku wyznaczają prace w gospodarstwie: siew, żniwa, wykopki.
Chłopi są zależni od natury i jej rytmu.
Z porami roku łączą się też święta i obyczaje wsi (np. Boże Narodzenie, Wielkanoc).
Powtarzalność pór roku buduje poczucie cyklu: ludzie rodzą się, żyją i umierają, a wieś trwa.
Układ według pór roku pokazuje, że życie wsi jest podporządkowane rytmowi natury i obyczajów.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie, że rytm pór roku i natury wyznacza życie i pracę wsi. 1 p. — powiązanie z obyczajami i świętami albo z cyklicznością życia (narodziny, śmierć, trwanie wspólnoty). 0 p. — odpowiedź nie odnosi się do sensu układu pór roku.
Typowe błędy
Napisanie tylko, że w powieści są cztery tomy; to opis, a nie funkcja.
Wyjaśnienie wyłącznie pogodą, bez związku z życiem i pracą ludzi.
Uznanie, że pory roku porządkują akcję tak jak rozdziały historii wojny.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz funkcję układu powieści według pór roku.
Zadanie 91.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
„Chłopi” bywają nazywani epopeją chłopską. Wskaż uzasadnienie tego określenia.
A.Bohaterem jest jeden wódz, który prowadzi naród do zwycięstwa.
B.Powieść jest napisana wierszem, a jej akcja trwa jedną dobę.
C.Powieść szeroko opisuje życie wsi, a bohaterem jest także cała wspólnota żyjąca według rytmu roku.
D.Powieść opisuje wyłącznie wojny prowadzone przez chłopów.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Epopeja to rozległy utwór ukazujący życie zbiorowości, więc szukasz uzasadnienia, które mówi o szerokim obrazie i zbiorowym bohaterze.
„Chłopi” opisują życie całej wsi Lipce, nie jednej postaci.
Obok Boryny, Jagny i Antka ważna jest wspólnota: gromada, zwyczaje, praca i święta.
Całość jest ułożona według pór roku, czyli według rytmu wspólnego życia.
Wariant A, B i D zawierają fałszywe informacje: powieść jest prozą, nie ma jednego wodza i nie opisuje wyłącznie wojen.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Epopeja kojarzy się z wodzem, ale w „Chłopach” bohaterem jest wspólnota.
B.Zamożnym gospodarzem z Lipiec, wdowcem, który żeni się z Jagną.
C.Organistą, który uczy dzieci we wsi.
D.Dziedzicem folwarku sąsiadującego z Lipcami.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Rozpoznajesz bohatera po jego pozycji we wsi i głównym wątku.
Boryna to jeden z najzamożniejszych gospodarzy w Lipcach.
Jest wdowcem i ma dorosłego syna Antka.
Żeni się z młodszą od siebie Jagną, co wywołuje konflikt.
Nie jest parobkiem, organistą ani dziedzicem.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To zaprzecza wiekowi i pozycji Boryny; młody jest Antek, a nie jego ojciec.
C) Organista jest odrębną postacią wiejską.
D) Dwór i wieś są w powieści w konflikcie; Boryna jest chłopem.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz pozycję i sytuację Macieja Boryny.
Zadanie 93.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Podaj dwie przyczyny napięć w rodzinie Boryny po jego małżeństwie z Jagną.
Odpowiedź
Odpowiedź:Dwie z przyczyn: duża różnica wieku Boryny i Jagny; obawa Antka (syna) o ziemię i dziedzictwo; romans Jagny z Antkiem; poniżenie Hanki, żony Antka.
Rozwiązanie
Szukasz sytuacji, w których małżeństwo staje się źródłem sporu wśród bliskich.
Jagna jest znacznie młodsza od Boryny, co wywołuje plotki i niechęć.
Antek obawia się, że ojciec odda ziemię (część gruntu) nowej żonie, a jemu zabraknie majątku.
Między Jagną a Antkiem rodzi się romans, który niszczy zgodę w rodzinie.
Cierpi też Hanka, żona Antka.
Wystarczy podać dwie z tych przyczyn.
Źródłem napięć są m.in. różnica wieku oraz obawa Antka o ziemię.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — pierwsza poprawna przyczyna. 1 p. — druga, inna poprawna przyczyna. 0 p. — brak poprawnych przyczyn.
Typowe błędy
Podanie dwóch ujęć tej samej przyczyny (np. „Antek jest zły” i „Antek się boi”) jako dwóch różnych.
Wymienienie przyczyny spoza powieści (np. spór o dwór); w zadaniu chodzi o rodzinę Boryny.
Pominięcie, że konflikt dotyczy ziemi, która w świecie Lipiec jest największą wartością.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz przyczyny konfliktu w rodzinie Boryny po jego małżeństwie z Jagną.
Zadanie 94.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
Jagna zostaje wypędzona ze wsi przez mieszkańców Lipiec. W 3–5 zdaniach wyjaśnij, co to wydarzenie pokazuje o wspólnocie wiejskiej w „Chłopach”.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Po romansie z Antkiem Jagna zostaje wygnana (obrzucona błotem). Wspólnota ma silne normy moralne i karze tych, którzy je łamią. Odrzuca odmieńców i bywa okrutna, ale daje też oparcie i zapewnia trwanie obyczajów.
Rozwiązanie
Wypowiedź ma łączyć opis wydarzenia z wnioskiem o zasadach rządzących wsią.
Zacznij od faktu: Jagna, oskarżona o złamanie norm (romans z żonatym Antkiem), zostaje wypędzona ze wsi.
Wyjaśnij, że mieszkańcy wspólnie pilnują obyczajów i sami wymierzają karę.
Zauważ, że odrzucają osobę, która odbiega od przyjętych zasad.
Dodaj wniosek: wspólnota daje oparcie i porządek, ale potrafi być okrutna i nietolerancyjna.
Napisz całość pełnymi zdaniami, bez streszczania całej fabuły.
Los Jagny pokazuje, że wspólnota wiejska surowo pilnuje norm i odrzuca tych, którzy je łamią.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawny opis wydarzenia (wypędzenie Jagny po złamaniu norm, np. po romansie z Antkiem). 1 p. — wskazanie, że wspólnota ma silne normy i sama je egzekwuje. 1 p. — wskazanie, że wspólnota odrzuca lub karze odmieńców i osoby łamiące zasady. 1 p. — ocenny wniosek (wspólnota daje oparcie, ale bywa okrutna lub zniewalająca). 0 p. — brak wymienionych elementów.
Typowe błędy
Samo streszczenie losów Jagny bez wniosku o wspólnocie.
Ocena wyłącznie jednostronna („wieś jest zła” lub „Jagna jest winna”) bez rozważenia roli norm.
Przypisanie wypędzenia dworowi lub księdzu zamiast mieszkańcom wsi.
Sprawdzana umiejętność: Wnioskujesz o roli wspólnoty wiejskiej na podstawie losu Jagny.
Zadanie 95.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawną kolejność miejsc, które wyznaczają trzy etapy życia Cezarego Baryki w „Przedwiośniu” Stefana Żeromskiego.
A.Warszawa, Baku, Nawłoć
B.Nawłoć, Warszawa, Baku
C.Baku, Warszawa, Nawłoć
D.Baku, Nawłoć, Warszawa
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Trzy etapy odpowiadają trzem częściom losów bohatera.
Cezary dorasta w Baku, gdzie widzi skutki rewolucji.
Następnie trafia do Polski, do dworu w Nawłoci.
Na końcu mieszka i pracuje w Warszawie.
Tylko wariant D zachowuje tę kolejność.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń zaczyna od stolicy, bo to ostatni etap, który dobrze zna.
B) Zaczyna od dworu w Nawłoci, a Baku jest pierwszym etapem.
C) Zamienia Warszawę z Nawłocią.
Sprawdzana umiejętność: Ustalasz kolejność trzech etapów życia Cezarego Baryki.
Zadanie 96.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wyjaśnij, co symbolizują „szklane domy” w „Przedwiośniu”.
Odpowiedź
Odpowiedź:Szklane domy symbolizują marzenie o idealnej, nowoczesnej, sprawiedliwej i dostatniej Polsce (utopię), która rozmija się z rzeczywistością.
Rozwiązanie
Pytanie dotyczy znaczenia symbolu, który kojarzy się z nowoczesnością.
Szklane domy to obraz idealnej przyszłości, czystej, nowoczesnej i bogatej.
Dla Cezarego to wyobrażenie Polski, do której wraca.
Zderzenie z rzeczywistością (bieda, podziały społeczne) pokazuje, że obraz był utopią.
Wystarczy wskazać, że to symbol marzenia o idealnej Polsce.
Szklane domy symbolizują utopijną wizję nowoczesnej, szczęśliwej Polski.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie, że szklane domy symbolizują marzenie, utopię lub idealną wizję nowoczesnej, sprawiedliwej Polski. 0 p. — odpowiedź nieodnosząca się do symbolu lub błędna.
Typowe błędy
Dosłowne rozumienie: domy ze szkła jako budownictwo w Baku.
Zbyt ogólne „coś pięknego”, bez odniesienia do Polski.
Utożsamienie szklanych domów z rzeczywistością w Warszawie, a nie z marzeniem.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz symboliczne znaczenie „szklanych domów”.
Zadanie 97.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Cezary Baryka poznaje różne wizje przyszłości Polski. W 3–5 zdaniach wyjaśnij, na czym polega jego rozdarcie między ideą rewolucji a ziemiańską tradycją (Nawłoć).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Rewolucja obiecuje radykalną zmianę i sprawiedliwość dla biednych, a Nawłoć reprezentuje ład, tradycję i własność ziemską, ale oderwanie od biedy. Cezary nie potrafi jednoznacznie wybrać; autor nie daje prostej odpowiedzi.
Rozwiązanie
Zestawiasz dwa światy i pokazujesz, że bohater nie ma gotowego wyboru.
Rewolucję Cezary zna z Baku, a w Polsce widzi biedę, więc idea zmiany go przyciąga.
Nawłoć to świat ziemiańskiej tradycji i spokoju, ale zamknięty na problemy biednych.
Każda z tych idei ma zalety i wady, które bohater poznaje na własnych doświadczeniach.
Rozdarcie polega na tym, że nie potrafi jednoznacznie wybrać żadnej z dróg.
Autor pokazuje w ten sposób dylemat całego pokolenia po odzyskaniu niepodległości.
Cezary jest rozdarty, bo obie idee obiecują coś ważnego, a żadna nie jest dla niego w pełni przekonująca.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne scharakteryzowanie idei rewolucji (zmiana, sprawiedliwość społeczna). 1 p. — poprawne scharakteryzowanie świata Nawłoci (tradycja, ład, własność ziemska). 1 p. — wniosek o rozdarciu lub niemożności jednoznacznego wyboru bohatera. 0 p. — brak wymienionych elementów.
Typowe błędy
Opis wyłącznie jednej idei, bez zestawienia.
Uznanie, że Cezary od początku jednoznacznie wybiera rewolucję albo tradycję.
Streszczenie fabuły bez wniosku o dylemacie.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz rozdarcie bohatera między sprzecznymi ideami.
Zadanie 98.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj tekst autorski.
> Wieczór. Nad ruinami zamku wieje wiatr, a samotny młodzieniec, odepchnięty przez świat, przysięga w duchu, że za ojczyznę i miłość oddałby życie. W lesie pod księżycem ukazują się zjawy, a w chacie ktoś szepcze o dawnych wierzeniach. (Tekst autorski)
Wskaż epokę, do której pasuje ten tekst, wraz z poprawnym uzasadnieniem.
A.Romantyzm, bo ważne są uczucie, samotna jednostka, zjawy i ludowość.
B.Romantyzm, bo tekst opisuje codzienną pracę zwykłych ludzi.
C.Pozytywizm, bo bohater poświęca się dla ojczyzny.
D.Oświecenie, bo tekst ukazuje zjawy i rozum.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Rozpoznanie epoki wymaga dopasowania właściwej nazwy i właściwego uzasadnienia.
Samotny, odrzucony bohater i poświęcenie dla miłości oraz ojczyzny to cechy bohatera romantycznego.
Zjawy, noc i ludowe wierzenia wskazują na fantastykę i ludowość romantyzmu.
Wariant B ma poprawną epokę, ale zły powód: tekst nie opisuje pracy.
W pozytywizmie dominuje praca, nauka i racjonalizm, a w oświeceniu rozum, więc C i D są błędne.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Poprawna epoka, ale uzasadnienie nie ma oparcia w tekście.
C) Pozytywizm też mówi o ojczyźnie, ale przez pracę, nie przez zjawy i uczucie.
D) Zjawy i rozum nie tworzą spójnej cechy oświecenia.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz epokę po cechach i uzasadniasz ją właściwie.
Zadanie 99.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wskaż cechę „Wesela” Wyspiańskiego, która jest typowa dla Młodej Polski.
A.Szczegółowy opis prac polowych przez cały rok.
B.Połączenie realistycznej sceny weselnej z symbolicznymi zjawami i przedmiotami.
C.Wielka Improwizacja, w której bohater buntuje się przeciw Bogu.
D.Wiara w powolną pracę organiczną jako sposób naprawy kraju.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Szukasz cechy, która łączy dramat z kierunkami Młodej Polski.
Młoda Polska preferowała symbolizm: znak (Chochoł, Złoty Róg) ma znaczenie wykraczające poza dosłowność.
W „Weselu” realne wesele miesza się z wizjami i symbolami.
Opis prac polowych przez rok to cecha „Chłopów”.
Wielka Improwizacja to scena z „Dziadów” (romantyzm), a praca organiczna to hasło pozytywizmu.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Mylenie „Wesela” z „Chłopami”, które też należą do Młodej Polski.
C) Wielka Improwizacja należy do „Dziadów” i do romantyzmu.
D) Praca organiczna to hasło pozytywizmu.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz cechę Młodej Polski w „Weselu”.
Zadanie 100.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
Przeczytaj tekst autorski.
> Jeśli chcemy, by kraj się podniósł, nie wystarczy czekać na wielki czyn. Trzeba uczyć dzieci na wsi czytać, zakładać szkoły i kasy oszczędnościowe, budować fabryki i dbać o zdrowie robotników. Silny kraj rośnie z codziennej, rzetelnej pracy, a nie z marzeń o powstaniu. (Tekst autorski)
Podaj nazwę epoki, której ideały wyraża ten tekst, i wskaż jedną jej cechę widoczną w tekście.
Odpowiedź
Odpowiedź:Pozytywizm. Cecha: praca organiczna (praca u podstaw), oświata ludu lub wiara w pracę zamiast zrywów zbrojnych.
Rozwiązanie
Najpierw określasz światopogląd, potem szukasz cechy w tekście.
Tekst odrzuca marzenia o powstaniu i stawia na codzienną pracę.
Mówi o szkołach, oszczędzaniu, fabrykach i zdrowiu robotników, czyli o rozwoju społecznym.
To ideały pozytywizmu: pracy organicznej, pracy u podstaw i oświaty ludu.
Jako cechę wystarczy wskazać jedną z nich z odwołaniem do tekstu.
Tekst wyraża ideały pozytywizmu, np. pracę organiczną.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — nazwa epoki: pozytywizm. 1 p. — jedna poprawna cecha widoczna w tekście (praca organiczna, praca u podstaw, oświata ludu, odrzucenie zrywów zbrojnych). 0 p. — błędna epoka (wtedy cecha nie jest oceniana) albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Wskazanie romantyzmu z powodu patriotyzmu; tekst jednak odrzuca zrywy.
Wskazanie oświecenia z powodu szkół; tekst mówi o pracy organicznej, nie o rozumie jako zasadzie epoki.
Wymienienie cechy bez związku z tekstem (np. „symbolizm”).
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz epokę po światopoglądzie wyrażonym w tekście i wskazujesz jej cechę.
Zadanie 101.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wskaż poprawne porównanie motywu śmierci w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” i w „Chłopach”.
A.W obu utworach śmierć omija ludzi zamożnych i uczonych.
B.W obu utworach śmierć jest przedstawiona jako przypadkowy absurd bez związku z życiem.
C.W średniowiecznym utworze śmierć jest nieunikniona dla wszystkich i przypomina o przemijaniu, a w „Chłopach” jest wpisana w naturalny cykl życia wsi.
D.W średniowiecznym utworze śmierć jest karą tylko dla grzeszników, a w „Chłopach” nie występuje.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Porównanie wymaga znajomości ujęcia śmierci w obu utworach.
W „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” śmierć dotyka wszystkich, nawet uczonego mistrza, i przypomina o przemijaniu (memento mori).
W „Chłopach” umierają kolejne postacie, a ich śmierć jest częścią cyklu natury i życia wspólnoty.
Wariant A jest fałszywy, bo śmierć nie omija bogatych ani uczonych.
Warianty B i D nie pasują: śmierć w „Chłopach” nie jest absurdem, a w powieści występuje.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Odwrócenie sensu średniowiecznego utworu: śmierć jest równa wobec wszystkich.
B) Przeniesienie ujęcia z literatury współczesnej; w „Chłopach” śmierć ma miejsce w porządku świata.
D) Pominięcie tego, że w „Chłopach” śmierć występuje, a w średniowieczu dotyczy każdego.
Sprawdzana umiejętność: Porównujesz ujęcie motywu śmierci w utworach z różnych epok.
Zadanie 102.(0–4 pkt)Poziom trudności: trudne
Porównaj w 4–6 zdaniach ujęcie motywu ojczyzny w „Weselu” Wyspiańskiego i w „Przedwiośniu” Żeromskiego.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Oba utwory pytają o stan i przyszłość Polski. W „Weselu” (czas niewoli) naród jest uśpiony i bierny (chocholi taniec). W „Przedwiośniu” (po odzyskaniu niepodległości) problemem są podziały społeczne i spór o kształt kraju. Różnica: od niemocy wobec utraty państwa do dylematu, jaka ma być wolna Polska.
Rozwiązanie
Porównanie ma wskazać element wspólny i różnicę.
Wspólny motyw: oba utwory są rozrachunkiem z kondycją Polaków i pytaniem o przyszłość kraju.
W „Weselu” jest to Polska bez państwa, w której brakuje zdolności do zrywu (zgubiony róg, chocholi taniec).
W „Przedwiośniu” Polska jest niepodległa, ale bohater widzi nierówności i spór różnych idei.
Różnica: w jednym utworze problemem jest bierność, w drugim wybór drogi dla wolnego państwa.
Zakończ zdaniem, że żaden z autorów nie daje prostej odpowiedzi.
Pisz własnymi słowami, nie przepisuj opisów fabuły.
Oba utwory krytycznie pytają o kondycję Polski, ale w innym momencie historii i z innym problemem.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie motywu wspólnego (przyszłość i stan ojczyzny, rozrachunek z Polakami). 1 p. — poprawne ujęcie w „Weselu” (niewola, uśpienie, bierność narodu). 1 p. — poprawne ujęcie w „Przedwiośniu” (niepodległość, podziały społeczne, spór idei). 1 p. — wniosek porównawczy o różnicy lub o braku prostej odpowiedzi. 0 p. — brak wymienionych elementów.
Typowe błędy
Osobne streszczenia lektur bez porównania.
Przypisanie „Przedwiośniu” czasów niewoli lub „Weselu” czasów niepodległości.
Pominięcie wniosku, czyli samo wyliczenie cech.
Sprawdzana umiejętność: Porównujesz ujęcie motywu ojczyzny w dwóch lekturach z różnych momentów historii.
Używamy plików cookies, żeby strona działała poprawnie i żebyśmy wiedzieli, które treści
są dla Was przydatne. Statystyki możesz odrzucić — strona zadziała tak samo. Polityka prywatności