Słownictwo i frazeologia — zadania z rozwiązaniami
W tej książce: frazeologizmy, słowotwórstwo, kontekst, słownictwo wartościujące, synonimy, antonimy, dobór wyrazu, znaczenie, zastępowanie, poprawność formy. 41 zadań z rozwiązaniami krok po kroku.
Zadanie 1.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż parę wyrazów, które są synonimami.
A.wesoły – smutny
B.śmiały – odważny
C.zima – lato
D.szybki – wolny
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Synonimy to wyrazy o takim samym lub bardzo podobnym znaczeniu.
Do każdej pary zadaj pytanie: czy oba wyrazy znaczą to samo?
„Wesoły – smutny” i „szybki – wolny” znaczą przeciwieństwa, więc to antonimy.
„Zima – lato” to dwie różne pory roku, przeciwstawne.
„Śmiały – odważny” opisują tę samą cechę: brak strachu. To synonimy.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Wesoły” i „smutny” łączy to, że oba opisują nastrój, ale znaczą coś przeciwnego; to antonimy.
C) „Zima” i „lato” to pory roku, więc są powiązane tematycznie, ale mają przeciwne znaczenie.
D) „Szybki” i „wolny” opisują tempo, ale przeciwstawne; to antonimy.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz parę wyrazów bliskoznacznych wśród par antonimów i wyrazów niepowiązanych.
Zadanie 2.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż wyraz, który w zdaniu można wstawić w miejsce wyróżnionego bez zmiany jego sensu.
Obie drużyny walczyły zażarcie o puchar.
A.leniwie
B.spokojnie
C.przypadkowo
D.zawzięcie
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Synonim dobierasz tak, by po podmianie zdanie znaczyło to samo.
Z kontekstu wynika, że drużyny walczyły o puchar bardzo intensywnie, z dużym zaangażowaniem.
„Leniwie” i „spokojnie” oznaczają brak energii, więc zmieniają sens zdania.
„Przypadkowo” oznacza „bez zamiaru”, a walka o puchar jest celowa.
„Zawzięcie” oznacza „z uporem i zaangażowaniem”, czyli to samo co „zażarcie”.
Poprawna odpowiedź to D.
Inny sposób
Zastanów się, co oznacza „zażarty” w innych zdaniach, np. „zażarta kłótnia” (bardzo ostra, uparta). Wynika z tego, że „zażarcie” to „bardzo uparcie, z zaangażowaniem”, czyli „zawzięcie”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Leniwie” jest przeciwieństwem zaangażowania.
B) „Spokojnie” nie pasuje do ostrej rywalizacji o puchar.
C) „Przypadkowo” oznacza brak zamiaru; zawodnicy walczą celowo.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz synonim wyrazu mniej znanego, opierając się na sensie całego zdania.
Zadanie 3.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wyraz ciężki ma różne synonimy, zależnie od zdania. Wskaż wyraz, który w poniższym zdaniu jest synonimem wyróżnionego.
Dziadek przeszedł ciężką chorobę.
A.ociężałą
B.twardą
C.poważną
D.wolną
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Wyraz wieloznaczny ma różne synonimy; wybierasz ten, który pasuje do znaczenia w danym zdaniu.
W zdaniu „ciężki worek” wyraz oznacza „o dużej wadze”. Tu mowa o chorobie, więc to znaczenie odpada.
Przy chorobie „ciężka” oznacza „groźna, o poważnym przebiegu”.
„Ociężała” (powolna, mało sprawna), „twarda” i „wolna” nie opisują przebiegu choroby.
„Poważna choroba” ma sens zgodny z „ciężką chorobą”.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Ociężały” kojarzy się z „ciężkim”, ale oznacza „powolny, mało zwinny”.
B) „Twardy” to cecha materii (np. kamienia), nie przebiegu choroby.
D) „Wolna” nie ma związku ze znaczeniem „groźna”.
Sprawdzana umiejętność: Wybierasz synonim wyrazu wieloznacznego zgodny z jego znaczeniem w danym zdaniu.
Zadanie 4.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż antonim wyrazu hojny.
A.szczodry
B.skąpy
C.bogaty
D.uczynny
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Antonim to wyraz o znaczeniu przeciwnym.
„Hojny” to ktoś, kto chętnie się dzieli i daje innym.
„Szczodry” znaczy to samo, więc to synonim, a nie antonim.
„Bogaty” i „uczynny” nie są przeciwieństwem hojności: bogaty człowiek może być hojny lub nie.
„Skąpy” to ktoś, kto niechętnie wydaje i dzieli się, więc jest przeciwieństwem hojnego.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Szczodry” to synonim wyrazu „hojny”.
C) „Bogaty” dotyczy majątku, nie sposobu dzielenia się nim; to nie antonim.
D) „Uczynny” opisuje chęć pomagania, a nie przeciwieństwo hojności.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz antonim wyrazu wśród synonimów i wyrazów luźno powiązanych.
Zadanie 5.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż antonim wyrazu przezorny.
A.ostrożny
B.rozważny
C.lekkomyślny
D.mądry
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Szukasz wyrazu o znaczeniu przeciwnym, a nie takim samym ani tylko pozytywnym.
„Przezorny” to ktoś, kto przewiduje skutki i się zabezpiecza.
„Ostrożny” i „rozważny” znaczą podobnie, więc to synonimy.
„Mądry” to ogólna pochwała; nie jest przeciwieństwem przezorności.
„Lekkomyślny” to ktoś, kto działa bez zastanowienia nad skutkami, czyli przeciwieństwo przezornego.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Ostrożny” jest bliskoznaczny z „przezornym”.
B) „Rozważny” też jest bliskoznaczny.
D) „Mądry” nie wyraża przeciwieństwa; mądrość nie wyklucza przezorności.
Sprawdzana umiejętność: Odróżniasz antonim od synonimów i od wyrazu tylko luźno skojarzonego.
Zadanie 6.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wyraz ostry ma różne antonimy, zależnie od zdania. Wskaż antonim wyróżnionego wyrazu w poniższym zdaniu.
Do sałatki dodała ostry sos.
A.łagodny
B.tępy
C.cichy
D.miękki
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Antonim wyrazu wieloznacznego zależy od jego znaczenia w zdaniu.
W połączeniu „ostry nóż” przeciwieństwem jest „tępy”, ale tu mowa o sosie.
„Ostry sos” to sos o intensywnym, piekącym smaku.
„Cichy” dotyczy dźwięku, a „miękki” konsystencji, więc nie pasują do smaku.
Przeciwieństwem sosu o intensywnym smaku jest sos „łagodny”.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) „Tępy” jest antonimem „ostry” w znaczeniu „dobrze tnący”, a nie w znaczeniu smaku.
C) „Cichy” opisuje natężenie dźwięku (jest przeciwieństwem „głośnego”), a nie smak sosu.
D) „Miękki” opisuje konsystencję i nie odnosi się do smaku sosu.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz antonim wyrazu wieloznacznego zgodnie z jego znaczeniem w zdaniu.
Zadanie 7.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż wyraz, który pasuje do zdania.
Mgła była tak ______, że nie widzieliśmy końca ulicy.
A.tłusta
B.gęsta
C.szeroka
D.wysoka
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Wyraz musi pasować do znaczenia zdania i naturalnie łączyć się z rzeczownikiem.
Z kontekstu wynika, że mgła jest tak intensywna, że ogranicza widoczność.
O mgle mówimy, że jest „gęsta”, gdy źle się przez nią widzi.
„Tłusta”, „szeroka” i „wysoka” nie tworzą naturalnych połączeń z wyrazem „mgła” w tym znaczeniu.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Tłusta” opisuje np. mięso lub jedzenie, nie mgłę.
C) „Szeroka” opisuje wymiar, np. ulicę.
D) „Wysoka” mogłaby opisywać wysokość, ale nie siłę ograniczenia widoczności.
Sprawdzana umiejętność: Wybierasz przymiotnik, który łączy się z danym rzeczownikiem w naturalny sposób.
Zadanie 8.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż wyraz, który najlepiej pasuje do zdania z oficjalnego listu do dyrektora szkoły.
Uprzejmie ______ o przesłanie dokumentów.
A.rozkazuję
B.warczę
C.proszę
D.krzyczę
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Wyraz musi pasować do sensu zdania i do stylu oficjalnego, grzecznego listu.
Zdanie zawiera prośbę o przesłanie dokumentów i słowo „uprzejmie”.
„Rozkazuję” i „warczę” są nieuprzejme, więc nie pasują do „uprzejmie”.
„Krzyczę” oznacza mówienie podniesionym głosem, więc nie pasuje do uprzejmego, oficjalnego listu.
„Proszę o przesłanie” to typowa uprzejma, oficjalna formuła.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Rozkazuję” jest sprzeczne ze słowem „uprzejmie”.
B) „Warczę” jest nieoficjalne i niegrzeczne.
D) „Krzyczę” opisuje podniesiony głos, więc jest sprzeczne z uprzejmością i oficjalnym stylem listu.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz wyraz zgodny ze stylem oficjalnym wypowiedzi.
Zadanie 9.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wskaż czasownik, który najtrafniej oddaje sytuację opisaną w zdaniu.
Po całym dniu pracy zmęczony ojciec ______ do domu, ledwo unosząc nogi.
A.wlókł się
B.kroczył
C.spacerował
D.przechadzał się
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Czasowniki oznaczające chodzenie różnią się odcieniem znaczeniowym, więc wybierasz ten, który pasuje do opisu.
Z kontekstu wynika, że ojciec jest bardzo zmęczony i z wysiłkiem się porusza.
„Kroczył” sugeruje dostojny, pewny krok.
„Spacerował” i „przechadzał się” oznaczają spokojny, przyjemny chód, bez zmęczenia.
„Wlókł się” oznacza „szedł powoli i z trudem”, więc pasuje do zdania.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) „Kroczył” kojarzy się z pewnym, uroczystym krokiem.
C) „Spacerował” oznacza chodzenie dla przyjemności.
D) „Przechadzał się” oznacza spokojny, powolny, ale lekki spacer, bez zmęczenia.
Sprawdzana umiejętność: Wybierasz z grupy czasowników bliskoznacznych ten, który najtrafniej oddaje opisywany sposób poruszania się.
Zadanie 10.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż znaczenie frazeologizmu użytego w zdaniu.
Nasz sąsiad ma złote ręce: naprawi każdy sprzęt.
A.jest bardzo bogaty
B.nosi złote bransolety
C.ma ładne dłonie
D.jest bardzo zręczny
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Frazeologizm ma znaczenie przenośne, którego nie wyczytasz z samych wyrazów.
Dosłowne rozumienie „złote ręce” (ręce ze złota) nie ma sensu.
Dalsza część zdania mówi, że sąsiad naprawi każdy sprzęt.
„Mieć złote ręce” znaczy „być bardzo zręcznym, potrafić dobrze wykonywać prace ręczne”.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Złoto kojarzy się z bogactwem, ale frazeologizm nie dotyczy pieniędzy.
B) To dosłowne rozumienie, które nie pasuje do sensu zdania.
C) Frazeologizm nie opisuje wyglądu rąk.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz znaczenie powszechnie znanego frazeologizmu użytego w zdaniu.
Zadanie 11.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż znaczenie frazeologizmu użytego w zdaniu.
Nie ufaj mu, on rzuca słowa na wiatr.
A.mówi bardzo cicho
B.składa obietnice, których nie dotrzymuje
C.bardzo głośno krzyczy
D.zawsze mówi prawdę
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Znaczenie frazeologizmu możesz odczytać z kontekstu.
Zdanie zaczyna się od ostrzeżenia: „Nie ufaj mu”.
Powód ostrzeżenia to „rzuca słowa na wiatr”, czyli mówi rzeczy, które nie mają pokrycia w czynach.
„Rzucać słowa na wiatr” znaczy „mówić coś (zwłaszcza obiecywać) bez zamiaru lub możliwości spełnienia, bez pokrycia w czynach”.
Wariant D przeczy ostrzeżeniu, a A i C opisują głośność, o której frazeologizm nie mówi.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń rozumie dosłownie „słowa na wiatr” jako coś niesłyszalnego.
C) Frazeologizm nie opisuje siły głosu.
D) Przeczy kontekstowi: skoro nie należy mu ufać, to nie mówi prawdy.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz znaczenie frazeologizmu na podstawie kontekstu zdania.
Zadanie 12.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wskaż zdanie, w którym frazeologizm został użyty zgodnie ze swoim znaczeniem.
A.Czekała na wyniki jak na szpilkach, zupełnie spokojna i rozluźniona.
B.Kupił zegarek za bezcen, bo zapłacił za niego fortunę.
C.Po upadku firmy rodzina poszła z torbami i straciła cały majątek.
D.Wszyscy go widzieli codziennie, chociaż zniknął jak kamień w wodę.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Sprawdzasz, czy znaczenie frazeologizmu nie przeczy reszcie zdania.
„Być (siedzieć, czekać) jak na szpilkach” znaczy „bardzo się denerwować”, a zdanie A mówi o spokoju: sprzeczność.
„Za bezcen” znaczy „bardzo tanio”, a zdanie B mówi o fortunie: sprzeczność.
„Zniknąć jak kamień w wodę” znaczy „zniknąć bez śladu”, a zdanie D mówi, że wszyscy go widzą: sprzeczność.
„Pójść z torbami” znaczy „stracić majątek i zbiednieć”, co pasuje do zdania C.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Jak na szpilkach” oznacza zdenerwowanie, nie spokój.
B) „Za bezcen” znaczy „bardzo tanio”, więc „zapłacił fortunę” jest sprzeczne.
D) „Zniknąć jak kamień w wodę” znaczy „zniknąć bez śladu”, a tu go widzieli.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz zdanie, w którym frazeologizm jest użyty zgodnie ze swoim znaczeniem.
Zadanie 13.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż frazeologizm, który pasuje do zdania.
Bliźniaczki są pod względem charakteru ______: jedna jest hałaśliwa i wesoła, a druga cicha i poważna.
A.jak dzień z nocą
B.jak dwie krople wody
C.jak z bicza strzelił
D.jak ryba w wodzie
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Dobierasz frazeologizm, którego znaczenie odpowiada opisanej sytuacji.
Zdanie mówi, że charaktery sióstr są przeciwne.
„Jak dwie krople wody” oznacza „bardzo podobni”, więc to odwrotność sensu.
„Jak z bicza strzelił” oznacza „bardzo szybko”, a „jak ryba w wodzie” oznacza „czuć się swobodnie”.
„Jak dzień z nocą” oznacza „zupełnie różne”.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Tak mówimy o osobach bardzo podobnych, a zdanie mówi o różnicy.
C) Chodzi o szybkość działania.
D) Chodzi o swobodne czucie się w danym miejscu.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz frazeologizm do opisanej cechy lub sytuacji.
Zadanie 14.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż frazeologizm, który pasuje do zdania.
Nauczycielka powiedziała uczniowi ______, że jego praca jest słaba: szczerze i bez łagodzenia.
A.po łebkach
B.na łeb na szyję
C.pod górę
D.prosto z mostu
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Dobierasz frazeologizm do cech opisanych po dwukropku.
Opis „szczerze i bez łagodzenia” oznacza mówienie otwarcie i wprost.
„Po łebkach” znaczy „pobieżnie”, a „na łeb na szyję” znaczy „bardzo szybko, w pośpiechu”.
„Pod górę” znaczy „z trudem”.
„Prosto z mostu” znaczy „szczerze, wprost, bez owijania”.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Dotyczy powierzchownego robienia czegoś.
B) Oznacza pośpiech.
C) Oznacza trudność, nie szczerość.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz frazeologizm do opisanego sposobu mówienia.
Zadanie 15.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Dobierz do sytuacji (1–3) frazeologizmy (a–c).
Uczennica dostała trudne zadanie na zawodach i wykonała je bardzo dobrze.
Bracia się kłócili, a trzeci jeszcze bardziej ich rozjuszył swoją uwagą.
Uczeń zamiast starannie opracować projekt wybrał najprostszy, najmniej pracochłonny sposób.
a) pójść na łatwiznę b) stanąć na wysokości zadania c) dolać oliwy do ognia
A.1–a, 2–b, 3–c
B.1–b, 2–c, 3–a
C.1–c, 2–a, 3–b
D.1–b, 2–a, 3–c
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Najpierw ustal znaczenie każdego frazeologizmu, potem dobierz do sytuacji.
„Pójść na łatwiznę” znaczy „wybrać najprostszą drogę, unikając wysiłku”: to sytuacja 3.
„Stanąć na wysokości zadania” znaczy „dobrze poradzić sobie z trudnym zadaniem”: to sytuacja 1.
„Dolać oliwy do ognia” znaczy „pogorszyć już istniejący konflikt”: to sytuacja 2.
Zapisz: 1–b, 2–c, 3–a.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Pomylone wszystkie trzy znaczenia; „na łatwiznę” nie opisuje kłótni.
C) Sytuacja 1 nie dotyczy kłótni, a „dolać oliwy” nie oznacza dobrego wykonania zadania.
D) Poprawne tylko 1–b; „dolać oliwy do ognia” nie opisuje wyboru łatwego sposobu.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz trzy frazeologizmy do trzech opisanych sytuacji.
Zadanie 16.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż wyraz, którym można zastąpić wyróżniony frazeologizm.
Możesz mu powierzyć organizację wycieczki, bo ma głowę na karku.
A.jest rozsądny
B.jest roztargniony
C.jest wysoki
D.jest uparty
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Zastępujesz frazeologizm wyrażeniem o tym samym znaczeniu, pasującym do zdania.
Powierzenie organizacji wycieczki świadczy o zaufaniu do czyjejś zaradności.
„Mieć głowę na karku” znaczy „być rozsądnym i zaradnym”.
„Roztargniony” i „uparty” nie uzasadniają zaufania, a „wysoki” nie ma związku z sensem zdania.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) „Roztargniony” przeczy sensowi zdania.
C) Dosłowne rozumienie „głowy na karku” jako wzrostu.
D) „Uparty” nie wyjaśnia, dlaczego można mu powierzyć organizację.
Sprawdzana umiejętność: Zastępujesz frazeologizm wyrazem o tym samym znaczeniu.
Zadanie 17.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Zastąp wyróżniony frazeologizm jednym czasownikiem w tej samej formie gramatycznej.
Gdy zobaczyła rozwścieczonego psa, wzięła nogi za pas.
Zastępujesz frazeologizm czasownikiem o tym samym znaczeniu, w czasie przeszłym i rodzaju żeńskim.
„Wziąć nogi za pas” znaczy „szybko uciec”.
W zdaniu czasownik jest w czasie przeszłym, rodzaju żeńskim („wzięła”).
Czasownik zastępujący musi mieć tę samą formę: „uciekła”.
Poprawna odpowiedź: „uciekła”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wpisanie czasownika w czasie przeszłym, rodzaju żeńskim, o znaczeniu „uciekła” (np. uciekła, czmychnęła, pierzchła, zwiała). 0 p. — inna odpowiedź, zła forma czasownika albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
„uciekać”, „ucieka” — zła forma gramatyczna (bezokolicznik, czas teraźniejszy).
„pobiegła” — to zwykły bieg, bez znaczenia ucieczki.
„przestraszyła się” — to reakcja, a nie znaczenie frazeologizmu.
Sprawdzana umiejętność: Zastępujesz frazeologizm jednym czasownikiem w tej samej formie.
Zadanie 18.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Zastąp wyróżnione frazeologizmy wyrazami o tym samym znaczeniu.
a) Maja była w siódmym niebie, gdy dowiedziała się o wygranej w konkursie. (przymiotnik w rodzaju żeńskim) b) Podczas przesłuchania podejrzany nabrał wody w usta. (czasownik w czasie przeszłym, rodzaju męskim)
Zastępujesz każdy frazeologizm wyrazem o tym samym znaczeniu, w formie wskazanej w nawiasie.
„Być w siódmym niebie” znaczy „być bardzo szczęśliwym”. W rodzaju żeńskim: „szczęśliwa”.
„Nabrać wody w usta” znaczy „przestać mówić, zamilknąć”. W czasie przeszłym, rodzaju męskim: „zamilkł”.
Poprawna odpowiedź: a) „szczęśliwa”, b) „zamilkł”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne zastąpienie frazeologizmu z punktu a) w odpowiedniej formie. 1 p. — poprawne zastąpienie frazeologizmu z punktu b) w odpowiedniej formie. 0 p. — odpowiedzi błędne, w złej formie gramatycznej albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
a) „szczęśliwy” — zła forma rodzaju; zdanie mówi o dziewczynie.
a) „na niebie” — dosłowne rozumienie frazeologizmu.
b) „zamilkła”, „milczeć” — zła forma (rodzaj żeński, bezokolicznik).
b) „utonął” — dosłowne rozumienie „wody w usta”.
Sprawdzana umiejętność: Zastępujesz dwa frazeologizmy wyrazami o tym samym znaczeniu, zachowując formę gramatyczną.
Zadanie 19.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż poprawną formę frazeologizmu.
A.wpaść jak jabłko w kompot
B.wpaść jak śliwka w zupę
C.wpaść jak śliwka w kompot
D.wpaść jak śliwka w sok
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Frazeologizm ma stały skład wyrazów, którego nie wolno zmieniać.
Frazeologizm oznacza „nagle znaleźć się w kłopotliwej sytuacji”.
W jego składzie jest śliwka (nie jabłko) oraz kompot (nie zupa ani sok).
Poprawna forma to „wpaść jak śliwka w kompot”.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zamiana wyrazu „śliwka” na „jabłko”.
B) Zamiana wyrazu „kompot” na „zupę”.
D) Zamiana wyrazu „kompot” na „sok”.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz poprawną formę znanego frazeologizmu.
Zadanie 20.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż zdanie, w którym frazeologizm ma poprawną formę.
A.Pracowali ręka w nogę przez cały dzień.
B.Ratował własne ucho, uciekając z pola walki.
C.Wiadomość o przyjeździe spadła na nas jak grom z jasnej burzy.
D.Odkąd się pokłócili, unikają się jak ognia.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Porównujesz każdy frazeologizm z jego poprawną, stałą formą.
Poprawne: „pracować ręka w rękę”, nie „ręka w nogę”.
Poprawne: „ratować własną skórę”, nie „własne ucho”.
Poprawne: „jak grom z jasnego nieba”, nie „z jasnej burzy”.
„Unikać kogoś jak ognia” to poprawna forma.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zmiana wyrazu „ręka” na „nogę”.
B) Zmiana wyrazu „skórę” na „ucho”.
C) Zmiana wyrazu „nieba” na „burzy”.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz zdanie z poprawnie użytym frazeologizmem wśród zdań ze zniekształconymi frazeologizmami.
Zadanie 21.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
We frazeologizmie wyróżnionym w zdaniu jest błąd. Wpisz poprawną formę tego frazeologizmu.
Tłumaczenie mu tego to rzucanie grochem o drzwi.
Odpowiedź
Odpowiedź:rzucanie grochem o ścianę (akceptowane także: rzucać grochem o ścianę, rzucać groch o ścianę)
Rozwiązanie
Frazeologizm ma stały skład, więc szukasz wyrazu, który został zamieniony.
Frazeologizm oznacza „mówić do kogoś bez skutku, na próżno”.
W poprawnej formie groch rzuca się o ścianę.
Zmieniony został ostatni wyraz: „drzwi” zamiast „ścianę”.
Poprawna forma: „rzucanie grochem o ścianę”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wpisanie „rzucanie grochem o ścianę”, „rzucać grochem o ścianę” lub „rzucać groch o ścianę”. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
„rzucanie grochem o drzwi” — przepisanie błędnej formy.
„rzucanie kamieniami o ścianę” — zamiana wyrazu „groch”.
„bicie głową o ścianę” — inny frazeologizm.
Sprawdzana umiejętność: Poprawiasz zniekształcony frazeologizm, przywracając jego stały skład.
Zadanie 22.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż wyraz o najszerszym zakresie znaczeniowym.
A.tulipan
B.kwiat
C.róża
D.stokrotka
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Wyraz o najszerszym zakresie obejmuje swoim znaczeniem wszystkie pozostałe.
Sprawdź, które wyrazy są rodzajami (gatunkami) czegoś jeszcze ogólniejszego.
Tulipan, róża i stokrotka to konkretne rodzaje kwiatów.
O każdym z nich możesz powiedzieć „to jest kwiat”, ale nie odwrotnie: kwiat nie musi być różą.
Poprawna odpowiedź to B: „kwiat” obejmuje pozostałe wyrazy.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Tulipan” to jeden z rodzajów kwiatu, więc jego zakres jest węższy.
C) „Róża” to jeden z rodzajów kwiatu, więc jego zakres jest węższy.
D) „Stokrotka” to jeden z rodzajów kwiatu, więc jego zakres jest węższy.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz wyraz o najszerszym zakresie znaczeniowym w grupie wyrazów.
Zadanie 23.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż zestaw, w którym wyrazy ułożono od najogólniejszego do najbardziej szczegółowego.
A.pojazd, samochód, kabriolet
B.samochód, pojazd, kabriolet
C.kabriolet, samochód, pojazd
D.pojazd, kabriolet, samochód
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Zakres wyrazu maleje wtedy, gdy każdy kolejny wyraz oznacza węższą grupę przedmiotów.
Kabriolet jest rodzajem samochodu, a samochód rodzajem pojazdu.
Najszerszy jest więc „pojazd”, potem „samochód”, a najwęższy „kabriolet”.
Taką kolejność ma tylko zestaw A.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Zamienione miejscami „samochód” i „pojazd”; samochód jest rodzajem pojazdu, nie odwrotnie.
C) Kolejność od najbardziej szczegółowego do najogólniejszego, czyli odwrotna do polecenia.
D) „Kabriolet” stoi przed „samochodem”, choć jest jego rodzajem i ma węższy zakres.
Sprawdzana umiejętność: Ustawiasz wyrazy od najogólniejszego do najbardziej szczegółowego.
Zadanie 24.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wskaż zdanie prawdziwe.
A.Wyraz „ssak” ma węższy zakres znaczeniowy niż wyraz „pies”.
B.Wyraz „drzewo” ma szerszy zakres znaczeniowy niż wyraz „roślina”.
C.Wyraz „jabłoń” ma węższy zakres znaczeniowy niż wyraz „drzewo”.
D.Wyraz „meble” ma węższy zakres znaczeniowy niż wyraz „stół”.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Przy każdym zdaniu sprawdź, który wyraz jest rodzajem drugiego: ten jest węższy.
Pies jest ssakiem, więc „ssak” jest szerszy; zdanie A jest fałszywe.
Drzewo jest rodzajem rośliny, więc „drzewo” jest węższe; zdanie B jest fałszywe.
Jabłoń jest rodzajem drzewa, więc „jabłoń” jest węższa; zdanie C jest prawdziwe.
Stół jest jednym z mebli, więc „meble” są szersze; zdanie D jest fałszywe.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Odwrócona zależność: pies jest ssakiem, więc to „pies” jest węższy.
B) Odwrócona zależność: drzewo jest rodzajem rośliny, więc to „roślina” jest szersza.
D) Odwrócona zależność: stół jest jednym z mebli, więc to „stół” jest węższy.
Sprawdzana umiejętność: Oceniasz prawdziwość zdań o zakresie znaczeniowym wyrazów.
Zadanie 25.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Podaj najbliższy wyraz nadrzędny wobec wyrazów: sosna, dąb, brzoza, świerk.
Odpowiedź
Odpowiedź:drzewo (akceptowana też liczba mnoga: drzewa)
Rozwiązanie
Wyraz nadrzędny nazywa całą grupę, do której należą wszystkie podane wyrazy.
Zapytaj: czym są sosna, dąb, brzoza i świerk?
Każde z nich jest drzewem.
„Roślina” też obejmuje te wyrazy, ale jest dalszym wyrazem nadrzędnym, a polecenie pyta o najbliższy.
Poprawna odpowiedź to „drzewo”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wpisanie „drzewo” (lub „drzewa”). 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
„roślina” — wyraz prawdziwy, ale zbyt ogólny; polecenie wymaga najbliższego wyrazu nadrzędnego.
„las” — to zbiorowisko drzew, a nie nazwa pojedynczego drzewa.
„iglaste” — pasuje tylko do sosny i świerka, nie do dębu i brzozy.
Sprawdzana umiejętność: Podajesz najbliższy wyraz nadrzędny dla grupy wyrazów.
Zadanie 26.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż wyraz, który nie jest wyrazem podrzędnym wobec wyrażenia „instrument muzyczny”.
A.skrzypce
B.fortepian
C.śpiewak
D.flet
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Wyraz podrzędny jest rodzajem tego, co nazywa wyraz nadrzędny.
Sprawdź każdy wyraz zdaniem „… to instrument muzyczny”.
Skrzypce, fortepian i flet są instrumentami muzycznymi.
Śpiewak to człowiek, który śpiewa, a nie instrument.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Skrzypce są instrumentem, więc są wyrazem podrzędnym.
B) Fortepian jest instrumentem, więc jest wyrazem podrzędnym.
D) Flet jest instrumentem, więc jest wyrazem podrzędnym.
Sprawdzana umiejętność: Znajdujesz wyraz, który nie jest podrzędny wobec podanego wyrazu nadrzędnego.
Zadanie 27.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wyraz „wiewiórka” jest podrzędny wobec wyrazu „gryzoń”. Wskaż wyraz, który jest nadrzędny wobec „gryzoń” i jednocześnie podrzędny wobec „zwierzę”.
A.wiewiórka
B.ssak
C.ptak
D.organizm
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Szukasz wyrazu w środku łańcucha: zwierzę, ?, gryzoń, wiewiórka.
Gryzoń jest rodzajem ssaka, a ssak rodzajem zwierzęcia.
„Ssak” spełnia oba warunki: obejmuje gryzonie i mieści się w zakresie „zwierzę”.
„Wiewiórka” jest węższa niż „gryzoń”, a „ptak” nie obejmuje gryzoni.
„Organizm” jest szerszy niż „zwierzę”, więc nie jest wobec niego podrzędny.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Wiewiórka” jest podrzędna wobec „gryzonia”, a nie nadrzędna.
C) „Ptak” jest podrzędny wobec „zwierzęcia”, ale gryzonie nie są ptakami.
D) „Organizm” jest nadrzędny wobec „zwierzęcia”, a nie podrzędny.
Sprawdzana umiejętność: Znajdujesz wyraz leżący w hierarchii między dwoma innymi wyrazami.
Zadanie 28.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż wyraz pokrewny do wyrazu dom.
A.domek
B.domino
C.domena
D.dama
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Wyrazy pokrewne mają wspólną część (rdzeń) i związane ze sobą znaczenie.
„Domek” to mały dom: ten sam rdzeń „dom-” i wyraźnie związane znaczenie.
„Domino” to gra, a „domena” to określony obszar; brzmią podobnie do „dom”, ale ich znaczenie nie ma z domem związku.
„Dama” brzmi podobnie, ale nie ma wspólnego rdzenia.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) „Domino” zaczyna się tak samo jak „dom”, ale to gra, bez związku znaczeniowego z domem.
C) „Domena” zaczyna się od „dom-”, ale nie nazywa niczego związanego z domem.
D) „Dama” ma podobne brzmienie, ale inny rdzeń.
Sprawdzana umiejętność: Odróżniasz wyraz pokrewny od wyrazu tylko podobnie brzmiącego.
Zadanie 29.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Wskaż wyraz, który nie należy do rodziny wyrazów mówić.
A.mowa
B.rozmowa
C.mównica
D.mocarz
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Do rodziny wyrazów należą te, które mają wspólny rdzeń (nawet z wymianą głosek) i związek znaczeniowy.
„Mowa” i „mówić” mają rdzeń „mow-”/„mów-” (wymiana o – ó).
„Rozmowa” to rozmawianie, czyli mówienie z kimś.
„Mównica” to miejsce, z którego się mówi.
„Mocarz” pochodzi od wyrazu „moc”; ma rdzeń „moc-” i znaczenie niezwiązane z mówieniem.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) „Mowa” wygląda inaczej niż „mówić”, ale to ten sam rdzeń z wymianą o – ó.
B) „Rozmowa” ma w środku „mow”, czyli rdzeń rodziny „mówić”.
C) „Mównica” zawiera rdzeń „mów-” i oznacza miejsce do mówienia.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz wyraz spoza rodziny wyrazów, uwzględniając wymianę głosek w rdzeniu.
Zadanie 30.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Wśród wyrazów kotek, kocica, kotlet, kocyk dwa są tylko podobne do wyrazu „kot”, ale nie są z nim pokrewne. Wypisz je.
Odpowiedź
Odpowiedź:kotlet; kocyk (kolejność dowolna)
Rozwiązanie
Wyraz pokrewny ma wspólny rdzeń i znaczenie związane ze znaczeniem „kot”.
„Kotek” to mały kot, a „kocica” to samica kota (rdzeń „kot-”/„koc-”, wymiana t – c). Oba są pokrewne.
„Kotlet” to potrawa; nazywa coś, co nie ma związku znaczeniowego z kotem.
„Kocyk” pochodzi od wyrazu „koc” (okrycie), a nie od „kot”, choć zaczyna się podobnie jak „kocica”.
Poprawna odpowiedź: „kotlet”, „kocyk”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wypisanie „kotlet”. 1 p. — wypisanie „kocyk”. 0 p. — inne wyrazy albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
„kocica” — uczeń widzi „koc-” i myśli o kocu, ale wyraz pochodzi od „kot” (wymiana t – c).
„kotek” — to typowy wyraz pokrewny, bo oznacza małego kota.
Wypisanie jednego wyrazu zamiast dwóch daje tylko 1 p.
Sprawdzana umiejętność: Wypisujesz wyrazy tylko podobne do podanego, które nie należą do jego rodziny.
Zadanie 31.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Wskaż podstawę słowotwórczą wyrazu szkolny.
A.szkoła
B.szkolić
C.uczyć
D.szkółka
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Podstawa słowotwórcza to wyraz, od którego utworzono dany wyraz pochodny.
Zapytaj: „szkolny” znaczy „związany z czym?”.
Szkolny to „związany ze szkołą”.
Wyraz „szkolny” utworzono od „szkoła” za pomocą przyrostka „-ny”.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) „Szkolić” znaczy „kształcić kogoś”, a „szkolny” znaczy „związany ze szkołą”.
C) „Uczyć” jest związane ze szkołą znaczeniowo, ale „szkolny” od niego nie pochodzi.
D) „Szkółka” to zdrobnienie od „szkoła”, a nie jej podstawa.
Zadanie 41.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnio trudne
Zastąp wyróżnione wyrazy potoczne wyrazami neutralnymi, tak aby zdanie pasowało do oficjalnej wypowiedzi.
Mój kumpel wrócił z roboty zmęczony.
Odpowiedź
Odpowiedź:kumpel: kolega (akceptowane też: znajomy, przyjaciel); robota: praca
Rozwiązanie
Każdy wyraz potoczny zastępujesz osobno wyrazem o tym samym znaczeniu, ale neutralnym.
„Kumpel” to potoczne określenie osoby, z którą się przyjaźnisz lub którą znasz.
Neutralne odpowiedniki to „kolega”, „znajomy” lub „przyjaciel”.
„Robota” w tym zdaniu znaczy „praca”, ale jest to forma potoczna.
Neutralny odpowiednik to „praca”.
Poprawna odpowiedź: „kolega” (lub „znajomy”, „przyjaciel”) i „praca”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zastąpienie „kumpel” wyrazem „kolega”, „znajomy” lub „przyjaciel”. 1 p. — zastąpienie „robota” wyrazem „praca”. 0 p. — inne odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
„kumpel” zastąpiony wyrazem „facet” — też potoczne i inne znaczenie.
„robota” zastąpiona wyrazem „robotnica” — to nazwa osoby, a nie miejsca czy czynności.
Zamiana tylko jednego wyrazu daje 1 p.
Sprawdzana umiejętność: Zastępujesz dwa wyrazy potoczne w zdaniu wyrazami neutralnymi.
Używamy plików cookies, żeby strona działała poprawnie i żebyśmy wiedzieli, które treści
są dla Was przydatne. Statystyki możesz odrzucić — strona zadziała tak samo. Polityka prywatności